Lễ hội truyền thống làng Ân Phú

Lễ hội truyền thống làng Ân Phú có từ lâu đời, được các thế hệ người dân trong làng gìn giữ, thực hành và truyền lại cho con cháu. Theo lời kể của các bậc cao niên địa phương, từ nhiều năm trước, lễ hội đã trở thành hoạt động văn hóa không thể thiếu trong đời sống cộng đồng. Ông Đoàn Văn Luân cho biết, từ khi còn nhỏ, ông đã được chứng kiến các hoạt động rước kiệu và trò chơi dân gian trong lễ hội. Đặc biệt, trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp và kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, người dân làng Ân Phú vẫn duy trì việc tổ chức rước, thể hiện sự bền bỉ trong việc gìn giữ tín ngưỡng truyền thống và ý thức hướng về cội nguồn của cộng đồng.

Trải qua những biến đổi của lịch sử, lễ hội vẫn được nhân dân quan tâm bảo tồn, từng bước thích ứng với điều kiện thực tế của địa phương nhưng cơ bản giữ gìn những nghi thức truyền thống. Đây là minh chứng cho sức sống của di sản văn hóa phi vật thể trong cộng đồng, đồng thời phản ánh vai trò quan trọng của người dân trong việc bảo vệ và phát huy bản sắc văn hóa quê hương.

Lễ hội được tổ chức trong ba ngày, từ mùng 8 đến mùng 10 tháng Giêng âm lịch hằng năm. Theo lệ làng, cứ ba năm tổ chức hội chính một lần; những năm còn lại tổ chức hội lệ. Dù quy mô tổ chức có sự khác nhau, các hoạt động cơ bản của lễ hội vẫn hướng đến việc tưởng nhớ các vị thần được thờ tại đình, thực hành những nghi lễ truyền thống và tạo không gian sinh hoạt văn hóa chung cho nhân dân.

Nhân vật được thờ phụng gắn với lễ hội là Ngũ vị Đại Vương, được truyền tụng là những nhân vật thuộc thời đại Hùng Vương. Theo tư liệu do cộng đồng cung cấp, trong số các vị thần có bốn vị là anh em. Ông cả và ông hai sinh ngày mùng 10 tháng Ba, mất ngày 12 tháng Ba; ông ba và ông tư sinh ngày mùng 10 tháng Năm, mất ngày 28 tháng Chín. Những thông tin về các vị thần được các bậc cao niên truyền lại qua nhiều thế hệ, góp phần tạo nên nền tảng tín ngưỡng và ý thức hướng về nguồn cội của người dân địa phương.

Công tác chuẩn bị cho lễ hội được tiến hành từ trước Tết Nguyên đán, thể hiện sự chu đáo, thành kính của cộng đồng đối với di tích và các vị thần được thờ phụng.

Ngày 22 tháng Chạp, làng tổ chức lễ mộc dục, tức nghi thức lau rửa đồ thờ và các vật dụng thờ tự theo phong tục truyền thống. Nước dùng trong nghi lễ là nước mưa được hứng và lưu giữ tại đình. Người thực hiện nghi lễ gồm cụ Từ và nhân dân; khăn sử dụng là khăn mới, sau nghi lễ được dùng làm khăn lau hằng ngày. Nghi thức mộc dục thể hiện sự tôn kính đối với không gian thờ tự, đồng thời góp phần duy trì những phong tục đã được cộng đồng gìn giữ từ lâu đời.

Đến ngày mùng 5 Tết, Ban Tế tổ chức tập dượt các nghi thức tại đình. Đây là bước chuẩn bị quan trọng nhằm bảo đảm các hoạt động tế lễ được tiến hành trang nghiêm, đúng trình tự và phối hợp nhịp nhàng giữa những người tham gia.

Việc chuẩn bị lễ hội không chỉ là công việc của những người trực tiếp thực hành nghi lễ mà còn có sự tham gia của đông đảo nhân dân. Tiểu ban quản lý di tích phối hợp với các lực lượng ở thôn, các đoàn thể và người dân lựa chọn, đề xuất nhân sự tham gia Ban Tổ chức lễ hội, phân công nhiệm vụ cụ thể cho từng bộ phận, từ chuẩn bị lễ vật, trang phục, kiệu rước đến tổ chức phần lễ và phần hội.

Ngày mùng 8 tháng Giêng là ngày mở đầu các hoạt động lễ hội chính thức. Trong ngày này, làng tổ chức lễ Yên Vị và lễ Nhập Tịch nhằm bày tỏ lòng thành kính đối với các vị thần được thờ phụng tại đình.

Chủ tế là người giữ vai trò quan trọng trong nghi lễ, theo phong tục phải có gia đình song toàn, con cái đầy đủ, đề huề và không vướng điều kiêng kỵ của làng. Đội tế gồm một Chủ tế, ba Bồi tế, sáu người đảm nhiệm vị trí Đăng, một người Đông Xướng cùng những người phụ trách chiêng, trống. Theo tập quán trước đây, nghi lễ có cả Đông Xướng và Tây Xướng; tuy nhiên, do điều kiện nhân lực, khoảng hơn chục năm trở lại đây, người Đông Xướng đảm nhiệm cả phần việc của Tây Xướng.

Trước giờ tế Nhập Tịch, đội dâng hương nữ thực hiện nghi thức dâng hương, thể hiện lòng thành kính của nhân dân đối với các vị thần. Đội dâng hương gồm 16 phụ nữ, chủ yếu ở độ tuổi trung niên trở lên. Đây là lực lượng tham gia thực hành nghi lễ, góp phần duy trì và bổ sung sự phong phú trong các hoạt động văn hóa tín ngưỡng của địa phương.

Các nghi thức được tiến hành trong không khí trang nghiêm, thành kính, là dịp để nhân dân hướng về tổ tiên, thần linh, cầu mong một năm mới bình an, thuận lợi, mùa màng tươi tốt và cuộc sống ấm no.

Ngày mùng 9 tháng Giêng là một trong những ngày hội có nhiều hoạt động đặc sắc, nổi bật là nghi thức rước kiệu quanh làng.

Buổi sáng, đình làng đón tiếp nhân dân và khách thập phương đến dâng hương, chiêm bái. Buổi chiều, khoảng từ 13 giờ đến 15 giờ, đoàn rước được tổ chức theo tuyến đường truyền thống, đi từ xóm Ngoài đến xóm Trong, qua các khu vực trong làng rồi trở về đình.

Đoàn rước có hai kiệu bát, gồm kiệu rước lễ và kiệu rước văn. Kiệu rước lễ đến nhà được lựa chọn chuẩn bị lễ vật để rước lễ về đình; kiệu rước văn đến nhà người đảm nhiệm việc tả văn để rước văn theo phong tục. Các nghi thức được thực hiện theo sự phân công của Ban Tổ chức và những người có kinh nghiệm trong cộng đồng.

Lễ vật dâng cúng được chuẩn bị chu đáo, gồm hoa quả, bánh trái, bánh chưng, bánh dày, chè kho và các loại bánh truyền thống của địa phương. Trong đó, bánh chay tẩm mật có nhân chè kho và chè kho đóng khuôn là những lễ vật mang nét riêng trong phong tục của làng Ân Phú. Các lễ vật được chuẩn bị tại một gia đình trong làng do cộng đồng lựa chọn, đáp ứng những yêu cầu theo tập quán truyền thống. Làng cử khoảng mười người tham gia chuẩn bị, bảo đảm công việc được thực hiện cẩn thận, chu đáo và đúng nghi thức.

Khi đoàn rước đi qua các tuyến đường trong làng, nhiều gia đình đặt bàn lễ trước cửa nhà, bày hương hoa và phẩm quả để nghênh kiệu. Hành động này thể hiện lòng thành kính, sự gắn bó của mỗi gia đình với tín ngưỡng chung của cộng đồng và mong ước được các vị thần phù hộ cho gia đình bình an, thuận hòa.

Sau khi đoàn rước trở về đình, Ban Tế tiến hành lễ Khải Yến theo nghi thức truyền thống. Các hoạt động trong ngày hội không chỉ tạo nên không khí trang nghiêm, náo nức mà còn góp phần gắn kết các xóm, các gia đình và các thế hệ người dân trong làng.

Lễ rước là một trong những thành tố tiêu biểu của lễ hội Ân Phú. Thông qua việc tổ chức đoàn rước, chuẩn bị lễ vật, thực hành nghi lễ và nghênh đón kiệu, cộng đồng tiếp tục bảo tồn những tri thức dân gian, kỹ năng tổ chức lễ hội và các quy tắc ứng xử được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Ngày mùng 10 tháng Giêng là ngày kết thúc các hoạt động chính của lễ hội. Buổi sáng, đình tiếp tục đón nhân dân và khách thập phương đến dâng hương, chiêm bái. Buổi chiều, khoảng từ 13 giờ đến 15 giờ, làng tổ chức lễ tế Chính Tịch. Đến khoảng 17 giờ đến 18 giờ, Ban Tế thực hiện lễ tế Tạ, khép lại chuỗi nghi thức chính của lễ hội.

Các lễ tế được thực hiện theo trình tự truyền thống, với sự tham gia của Chủ tế, Bồi tế và những người đảm nhiệm các vị trí trong đội tế. Tiếng chiêng, trống cùng các nghi thức tế lễ tạo nên không khí linh thiêng, trang trọng tại đình làng.

Thông qua lễ tế Chính Tịch và lễ tế Tạ, nhân dân bày tỏ lòng biết ơn đối với các vị thần được thờ phụng, đồng thời gửi gắm ước vọng về một năm mới bình an, mưa thuận gió hòa, công việc thuận lợi và cộng đồng đoàn kết, phát triển.

Sau các nghi thức chính, lễ hội tiếp tục để lại dấu ấn trong đời sống tinh thần của người dân, củng cố niềm tự hào về truyền thống quê hương và ý thức gìn giữ những giá trị văn hóa được cha ông trao truyền.

Lễ hội truyền thống làng Ân Phú có nhiều yếu tố văn hóa đặc sắc, thể hiện qua hệ thống nghi lễ, đội hình thực hành, lễ vật truyền thống, trang phục và các nhạc cụ được sử dụng trong lễ hội.

Về nghi lễ, lễ hội duy trì các nghi thức như mộc dục, Yên Vị, Nhập Tịch, rước kiệu, Khải Yến, tế Chính Tịch và tế Tạ. Mỗi nghi thức có vị trí và ý nghĩa riêng trong trình tự tổ chức lễ hội, góp phần thể hiện sự thành kính của cộng đồng đối với các vị thần và duy trì những tập quán tín ngưỡng lâu đời.

Về đội hình thực hành, đội tế nam gồm những người đàn ông trung niên trở lên đã có kinh nghiệm tham gia việc làng, đảm nhiệm các vị trí theo quy định của nghi lễ. Đội dâng hương nữ gồm 16 phụ nữ, góp phần duy trì sự tham gia của phụ nữ trong hoạt động tín ngưỡng. Đội khiêng kiệu gồm các nam thanh nữ tú chưa lập gia đình, mặc áo đỏ, chít khăn vàng. Những thành viên này được lựa chọn theo tập quán của làng, cùng nhau thực hiện các công việc đòi hỏi sự phối hợp, nhịp nhàng và tinh thần trách nhiệm.

Về lễ vật, bên cạnh các loại hoa quả, bánh chưng, bánh dày và chè kho, bánh chay tẩm mật có nhân chè kho là một lễ vật truyền thống mang dấu ấn riêng của làng Ân Phú. Bánh được gói theo cách thức truyền thống của địa phương, có hình thức bọc vuông; chè kho được đóng khuôn để dâng cúng. Việc chuẩn bị các lễ vật không chỉ phục vụ nghi lễ mà còn góp phần gìn giữ tri thức dân gian về chế biến thực phẩm, phong tục dâng cúng và nét văn hóa ẩm thực của cộng đồng.

Về nhạc cụ và đồ thờ, lễ hội sử dụng trống lớn, chiêng, trống khẩu cùng các đồ thờ như hạc, đỉnh đồng, đài nến. Những vật dụng này góp phần tạo nên không gian nghi lễ trang nghiêm, đồng thời phản ánh sự tiếp nối của các yếu tố văn hóa vật thể trong quá trình thực hành di sản văn hóa phi vật thể.

Về không gian tổ chức, đình Ân Phú giữ vai trò trung tâm của lễ hội. Các hoạt động tế lễ diễn ra tại đình, trong khi đoàn rước di chuyển qua các tuyến đường truyền thống, kết nối các xóm và các gia đình trong làng. Không gian lễ hội vì vậy không chỉ giới hạn trong khuôn viên di tích mà còn mở rộng ra toàn bộ cộng đồng dân cư, làm sống động các mối quan hệ làng xóm và tạo nên sự gắn kết giữa di tích với đời sống thường ngày.

Lễ hội truyền thống làng Ân Phú được duy trì nhờ sự tham gia tích cực của nhân dân, trong đó Tiểu ban quản lý di tích, Ban Tổ chức lễ hội, Ban Tế, các bậc cao niên và các lực lượng đoàn thể giữ vai trò quan trọng.

Trước mỗi kỳ lễ hội, các bộ phận liên quan phối hợp chuẩn bị cơ sở vật chất, lễ vật, nhân lực và các điều kiện tổ chức. Trong những ngày hội, mỗi người đảm nhiệm một phần việc cụ thể, từ thực hành nghi lễ, khiêng kiệu, chuẩn bị lễ vật đến đón tiếp khách thập phương. Sự phối hợp ấy thể hiện tinh thần trách nhiệm, ý thức cộng đồng và sự gắn bó của người dân với di sản văn hóa quê hương.

Một điểm đáng chú ý là phương thức truyền dạy các nghi thức, tập tục và kỹ năng tổ chức lễ hội chủ yếu thông qua truyền miệng, hướng dẫn trực tiếp và thực hành tại di tích. Các cụ cao niên thường xuyên kể lại lai lịch các vị thần, giải thích ý nghĩa của nghi lễ và hướng dẫn thế hệ trẻ tham gia công việc của làng. Việc tập dượt trước lễ hội, đặc biệt vào ngày mùng 5 Tết, tạo điều kiện để những người mới tham gia nắm bắt trình tự thực hiện và từng bước tiếp nối các công việc truyền thống.

Theo thông tin kiểm kê do cộng đồng cung cấp, lễ hội hiện có khoảng 100 người được thống kê là nghệ nhân, 200 người tham gia thực hành, khoảng 30 người còn khả năng truyền dạy và 40 học viên. Những số liệu này cho thấy cộng đồng vẫn có lực lượng tham gia tương đối đông đảo, tạo nền tảng thuận lợi cho công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Tuy nhiên, cần tiếp tục rà soát, xác định rõ tiêu chí thống kê các nhóm đối tượng để phục vụ công tác quản lý và xây dựng kế hoạch truyền dạy phù hợp.

Để lễ hội được duy trì bền vững, việc trao truyền không nên chỉ giới hạn trong những người trực tiếp tham gia tế lễ mà cần mở rộng tới thanh thiếu niên, học sinh và các thành viên mới trong cộng đồng. Thông qua hoạt động trải nghiệm, tìm hiểu lịch sử đình làng, quan sát nghi lễ, tìm hiểu lễ vật và tham gia các công việc phù hợp, thế hệ trẻ có thể hiểu rõ hơn về nguồn cội, phong tục và trách nhiệm của mình đối với việc gìn giữ di sản.

Lễ hội truyền thống làng Ân Phú mang nhiều giá trị tiêu biểu đối với đời sống cộng đồng.

Trước hết, lễ hội có giá trị văn hóa tín ngưỡng, thể hiện lòng thành kính, sự tri ân của nhân dân đối với các vị thần được thờ phụng tại đình. Các nghi lễ truyền thống phản ánh quan niệm dân gian về mối quan hệ giữa con người với thần linh, tổ tiên và cộng đồng, đồng thời gửi gắm ước vọng về cuộc sống bình an, hạnh phúc.

Bên cạnh đó, lễ hội có giá trị lịch sử và truyền thống, bởi quá trình duy trì qua nhiều thế hệ đã góp phần lưu giữ những câu chuyện về các vị thần, những phong tục của làng và ký ức của các bậc cao niên. Việc tiếp tục tổ chức lễ hội là cách để cộng đồng bảo tồn những dấu ấn văn hóa của quê hương, giáo dục con cháu về đạo lý uống nước nhớ nguồn và lòng tự hào dân tộc.

Lễ hội còn có giá trị gắn kết cộng đồng. Trong quá trình chuẩn bị và tổ chức, các gia đình, các xóm, các đoàn thể và nhiều thế hệ cùng tham gia, chia sẻ trách nhiệm và phối hợp thực hiện công việc chung. Những hoạt động ấy góp phần củng cố tình làng nghĩa xóm, tăng cường sự đoàn kết, tương trợ và tạo nên sự đồng thuận trong cộng đồng dân cư.

Ngoài ra, lễ hội là môi trường quan trọng để bảo tồn tri thức dân gian và thực hành văn hóa truyền thống. Từ cách chuẩn bị lễ vật, sử dụng nhạc cụ, thực hiện nghi lễ tế, rước kiệu đến quy tắc lựa chọn người tham gia, nhiều tri thức và kỹ năng được lưu truyền thông qua thực hành trực tiếp. Đây là những giá trị không chỉ tồn tại trong lời kể mà còn được thể hiện sinh động trong đời sống văn hóa của người dân.

Trong điều kiện hiện nay, lễ hội còn có thể trở thành nguồn lực phục vụ giáo dục truyền thống, quảng bá hình ảnh quê hương và phát triển các hoạt động văn hóa, du lịch phù hợp. Nếu được tổ chức đúng quy định, bảo đảm sự trang nghiêm và giữ gìn bản sắc, lễ hội sẽ góp phần giới thiệu những nét đặc sắc của văn hóa làng Việt tới khách tham quan, đồng thời nâng cao nhận thức của cộng đồng về trách nhiệm bảo vệ di sản.

Để lễ hội truyền thống làng Ân Phú tiếp tục được gìn giữ và phát huy hiệu quả, cần chú trọng một số nhiệm vụ trọng tâm.

Một là, duy trì việc tổ chức lễ hội theo phong tục truyền thống, phù hợp với điều kiện thực tế và các quy định hiện hành về quản lý, tổ chức lễ hội. Công tác tổ chức cần bảo đảm trang nghiêm, an toàn, tiết kiệm, văn minh; phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng và hạn chế những biểu hiện làm sai lệch giá trị truyền thống.

Hai là, tăng cường công tác sưu tầm, kiểm kê và tư liệu hóa di sản. Những câu chuyện về các vị thần, nghi thức tế lễ, quy trình rước kiệu, cách chuẩn bị lễ vật, trang phục, nhạc cụ và các tập quán liên quan cần được ghi chép, chụp ảnh, quay phim, lưu trữ có hệ thống. Việc tư liệu hóa sẽ giúp hạn chế nguy cơ thất truyền khi các bậc cao niên không còn trực tiếp tham gia thực hành.

Ba là, chú trọng truyền dạy cho thế hệ trẻ. Tiểu ban quản lý di tích và các lực lượng liên quan cần phối hợp với nhà trường, các tổ chức đoàn thể để tổ chức hoạt động tìm hiểu di sản, trải nghiệm tại đình làng, nghe các bậc cao niên giới thiệu về lịch sử và thực hành những nội dung phù hợp. Qua đó, hình thành ý thức trân trọng di sản và trách nhiệm kế thừa trong thế hệ trẻ.

Bốn là, tiếp tục củng cố vai trò của Tiểu ban quản lý di tích, Ban Bảo vệ di tích và Ban Tổ chức lễ hội; phân công nhiệm vụ rõ ràng, tạo điều kiện để những người có kinh nghiệm hướng dẫn lực lượng kế cận. Việc lựa chọn người thực hành và truyền dạy cần căn cứ vào khả năng, kinh nghiệm thực tế và sự phù hợp với từng vị trí trong nghi lễ.

Năm là, đẩy mạnh tuyên truyền, giới thiệu giá trị của lễ hội thông qua các hình thức phù hợp như bài viết, ảnh tư liệu, video giới thiệu, bảng thông tin tại di tích và các hoạt động giáo dục địa phương. Nội dung tuyên truyền cần bảo đảm tính chính xác, tôn trọng tri thức của cộng đồng và phân biệt rõ giữa tư liệu lịch sử đã được xác minh với những câu chuyện lưu truyền trong dân gian.

Sáu là, gắn việc bảo tồn lễ hội với bảo vệ không gian di tích đình Ân Phú, giữ gìn cảnh quan và xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh. Các hoạt động tham quan, tìm hiểu di sản cần được tổ chức phù hợp, tránh thương mại hóa quá mức hoặc làm ảnh hưởng đến tính thiêng và bản sắc của lễ hội.

Lễ hội truyền thống làng Ân Phú, xã Phúc Lộc, thành phố Hà Nội là một di sản văn hóa phi vật thể có ý nghĩa quan trọng trong đời sống tinh thần của nhân dân địa phương. Với hệ thống nghi lễ được duy trì qua nhiều thế hệ, hoạt động rước kiệu đặc sắc, lễ vật truyền thống và sự tham gia tích cực của cộng đồng, lễ hội góp phần lưu giữ bản sắc văn hóa làng quê, củng cố tinh thần đoàn kết và giáo dục truyền thống cho các thế hệ.

Giá trị lớn nhất của lễ hội không chỉ nằm ở những nghi thức được thực hành trong ba ngày hội mà còn ở ý thức gìn giữ, sự đồng lòng và trách nhiệm của cộng đồng đối với di sản của cha ông. Mỗi người dân, từ các bậc cao niên đến thế hệ trẻ, đều có thể góp phần bảo vệ và trao truyền những giá trị ấy bằng việc tìm hiểu lịch sử, thực hành phong tục đúng cách và chung tay gìn giữ không gian văn hóa của quê hương.

Bảo tồn và phát huy lễ hội truyền thống làng Ân Phú chính là gìn giữ ký ức cộng đồng, nuôi dưỡng niềm tự hào về quê hương và trao lại cho thế hệ mai sau những giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc Việt Nam.