Đình Đản Dị

Đản Dị là một thôn thuộc xã Uy Nỗ, huyện Đông Anh. Đình Đản Dị thờ thành hoàng làng là hai vị tướng Cao Sơn - Quý Minh có công với triều Hùng Vương và bà Ý Đức Đoan Trang, người có công với dân làng Đản Dị thuở sơ khai lập làng. Căn cứ vào cuốn thần phả của làng, có thể sơ lược công tích của các vị Thành Hoàng làng như sau:

Về hai vị tướng có công với triều Hùng Vương là Cao Sơn và Quý Minh: Vào thời Hùng Duệ Vương ở đạo Thanh Hoa có ông họ Nguyễn kết hôn với bà Lê Thị Thận. Hai ông bà chuyên làm việc thiện nhưng tuổi cao mà vẫn muộn con. Sau khi đi lễ ở một ngôi đền, bà Lê Thị có mang, đủ tháng, đủ ngày sinh ra một bọc nở ra hai người con trai bèn đặt tên người anh cả là Cao Sơn, thứ là Quý Minh. Thiên chất của hai người đều thông minh, tướng mạo kỳ dị. Năm 13 tuổi, hai ông đã tinh thông võ nghệ, khi nước nhà có giặc tiến binh đến đánh, được Sơn Thánh tiến cử, hai ông yết kiến Hùng Duệ Vương. Nhà vua thấy hai ông văn võ toàn tài bèn phong cho Cao Sơn làm Tả tướng quân chỉ huy sứ, Quý Minh làm Hữu tướng quân chỉ huy sứ. Ngay ngày hôm đó ông tiến binh đến khu Đản Dị, phủ Từ Sơn, đạo Kinh Bắc và đóng quân tại đó, tiến hành dựng đồn trại để đánh quân giặc ở phía sau. Hai ông nói với các cụ phụ lão ở đây rằng: Anh em ta ban phúc cho khu của các vị, nay thưởng cho các vị 3 hốt vàng để sau này lo việc cúng tế. Ngày hôm sau hai ông cùng Sơn Thánh hợp đồng tiến đánh một trận lớn và đã thắng trận. Từ đó thiên hạ thái bình, hai ông bái tạ nhà vua trở về khu Đản Dị và mở tiệc mời các vị phụ lão và nhân dân ăn mừng. Hai ông ban tặng thêm 5 hốt bạc nữa để bà con lo việc cúng tế sau này. Hai ông nói xong thì hoá. Hôm đó nhằm vào ngày 12 tháng 11. Từ đó về sau các triều vua đều sắc phong cho hai ông là Thượng đẳng thần.

Về bà Ý Đức Đoan Trang: Bà là người con gái họ Vũ tên là Ý Nương, người ở khu Đản Dị, trạc tuổi đôi mươi mà có nhan sắc chim sa cá lặn, nguyệt thẹn hoa nhường, nghiêng nước nghiêng thành, chưa lập gia đình. Có một ngày bà được vua Lý Thái Tổ mời vào cung để làm nhũ mẫu chăm sóc, nuôi dưỡng Hoàng tử. Đến khi Hoàng tử trưởng thành, nhà vua thưởng cho Vũ Thị 10 hốt vàng và cho phép bà về khu Đản Dị an cư lập nghiệp. Đến nơi, bà ban phát tiền giúp đỡ những người nghèo, biếu tiền các cụ dưỡng lão. Từ đó xóm làng trù phú, nhà nhà hưng thịnh, công đức của bà thật to lớn. Đến khi ngoài 50 tuổi bà mở tiệc mời các vị phụ lão và nhân dân ăn uống. Các cụ phụ lão nói rằng: “Bà là người có đức hạnh mà nhân dân chúng tôi chưa biết đền đáp thế nào đây. Với công đức của bà nhân dân chúng tôi sẽ thờ bà cùng với thành hoàng”. Bà về trời vào thượng tuần tháng 2, nhân dân làm sớ tâu lên vua. Nghe xong nhà vua cảm động vì công đức của bà nên ban chiếu cho dân làng lập miếu thờ và sai sứ ban sắc phong nguyên tự thần hiệu là Ý Đức Đoan Trang Phu nhân và tặng phong Huệ hoà Gia hạnh Trinh thục Phu nhân. 

Theo các cụ cao niên trong làng kể lại và các tư liệu còn gìn giữ được thì đình làng Cường Nỗ (còn gọi là đình Ba làng) được khởi dựng từ xa xưa, đình chung của ba làng Đản Mỗ, Đản Dị, Phan Xá. Thời Nguyễn đình được trùng tu lại, đến năm 1938, ba làng tách ra dựng đình riêng, ngôi đình Đản Dị được dựng ở vị trí hiện nay. Năm 1947 trong thời gian chống Pháp, nhà nước kêu gọi tiêu thổ kháng chiến, thực hiện vườn không nhà trống, đình Đản Dị đã bị phá một số hạng mục. Năm 1972, trong chiến dịch Điện Biên Phủ trên không, do ảnh hưởng của B.52 lại một lần nữa kiến trúc của đình bị hủy hoại. Năm 1975, đình Đản Dị được trùng tu tôn tạo lại nhưng kiến trúc khiêm tốn. Năm 1998 bằng sự đóng góp của nhân dân và khách thập phương, chính quyền và nhân dân thôn Đản Dị đã trùng tu tôn tạo lại đình và kiến trúc đình. Năm 2008 xây cổng nghi môn, tường bao. Năm 2011 xây sân, kè ao phía trước, bổ sung đôi rồng đá trước đình khiến cảnh quan ngôi đình thêm khang trang sạch đẹp và đã bảo vệ giữ gìn đến nay.

Đình Đản Dị hiện tọa lạc trên khu đất đẹp, gần đường giao thông liên xã, tại vị trí trung tâm của thổ cư làng. Đình nhìn theo hướng Nam, hướng kiến trúc truyền thống của người Việt, mát về mùa hè, ấm về mùa đông. Phía trước đình là ao đình tạo thế tụ thủy (lưu thủy). Theo quan niệm cổ truyền đình đã hội tụ được những đặc điểm đất cao, tươi nhuận, có dòng nước chảy trước mặt mát mẻ mang ý nghĩa tụ linh, tụ phúc. Các bộ phận cấu thành di tích đình Đản Dị gồm các hạng mục: Cổng đình, sân đình, tảo mạc, một số cây xanh tạo cảnh quan và bóng mát phía trước và sau đình. Mặt bằng kiến trúc theo hình chữ “đinh” bao gồm tiền tế và hậu cung.

Nghi môn đình xây tứ trụ, hai trụ biểu lớn và hai trụ biểu nhỏ nối với nhau qua bức tường lửng và hai cửa nhỏ đi vào sân đình. 

Qua sân đình rộng có nhà tảo mạc 3 gian bên phải đình xây kiểu tường hồi bít đốc làm nơi sắp lễ. Tiền tế được làm 5 gian, xây kiểu tường hồi bít đốc, tay ngai, mái lợp ngói ta, trên bờ nóc đắp hoa chanh, đầu đốc đắp đấu nắm cơm, bờ dải xây giật cấp, phía trước có trụ biểu. Kết cấu kiến trúc 6 vì kèo gỗ, bốn bộ vì giữa làm lối thượng giá chiêng, trung kẻ chuyền, hạ kẻ phía trước, phía sau hạ bẩy gối tường. Hai vì gian đốc làm cốn mê, trung chồng cốn, tiền kẻ, hậu bẩy, trụ trốn gối tường. Tất cả những điều đó làm nên khung cảnh ấm cúng cho cả không gian ngôi đình. Từ xa xưa đến nay, ngôi đình luôn là trung tâm sinh hoạt, hội họp văn hoá của địa phương, là nơi vun đắp tình làng nghĩa xóm, đoàn kết của cộng đồng dân cư.

Ngôi đình thờ Thành Hoàng là nhân vật lịch sử mà tên tuổi của thần gắn với triều đại Hùng Vương. Sắc tặng phong cho 2 vị thần mỹ tự là Quang Diệu Đôn Đĩnh, Địch Cát Trác vĩ, Dực Bảo Trung Hưng, Thượng đẳng thần. Lễ hội hằng năm được tổ chức vào ngày 12 tháng Giêng nhằm ôn lại truyền thống đánh giặc giữ nước của cha ông đồng thời giáo dục truyền thống uống nước nhớ nguồn cho thế hệ trẻ. 

 Với những giá trị về lịch sử và nghệ thuật, ngôi đình xứng đáng được tôn vinh. Đình Đản Dị được Uỷ ban nhân dân thành phố Hà Nội cấp bằng xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa tại Quyết định số 977/QĐ-UBND ngày 18/02/2013.