Đình Đài Bi

Đình Đài Bi hiện thuộc thôn Đài Bi, xã Uy Nỗ - vùng đất liền kề khu vực Cổ Loa nằm trong “Bát xã Loa Thành”. 

Đình Đài Bi được xây dựng trên mảnh đất “địa linh nhân kiệt” Cổ Loa, nơi từng 2 lần được chọn làm kinh đô của nước Việt. Vùng đất này còn in đậm nhiều truyền thuyết cùng các công trình văn hóa gắn với thời kỳ dựng nước Âu Lạc của Thục An Dương Vương. Kết quả khảo cổ học tại Cổ Loa và các khu vực lân cận đã chứng tỏ ngay từ thời tiền An Dương Vương, khu vực này đã phát triển với các nền văn hóa Phùng Nguyên - Đồng Đậu - Gò Mun - Đông Sơn… đỉnh cao của nền văn minh sông Hồng.

Căn cứ vào các tư liệu còn lưu giữ thì đình Đài Bi được khởi dựng từ thời Hậu Lê. Trên câu đầu của ngôi đình hiện còn dòng chữ ghi niên đại Thành Thái Bính Thân (1896) là năm trùng tu đình làng. Trải qua năm tháng qua tàn phá của thiên tai và chiến tranh, ngôi đình bị mất tiền tế, kiến trúc chỉ còn lại hậu cung có kết cấu chữ “đinh”. Năm 2021 ngôi đình được tu bổ lớn gồm các hạng mục nghi môn, tảo mạc, đại đình và hậu cung.

Căn cứ vào cuốn thần tích cùng các di vật hiện còn trong di tích thì đình Đài Bi thờ vua Thục Phán An Dương Vương và công chúa Mỵ Châu làm Thành hoàng làng như một sự tri ân đối với những nhân vật lịch sử đã có công với dân, với nước.

Truyền thuyết về Thục An Dương Vương và Mỵ Châu công chúa được đề cập đến rất nhiều trong các sách chính sử, dã sử và nhiều công trình nghiên cứu của các học giả trong và ngoài nước cũng như các truyền tích dân gian ở địa phương.

An Dương Vương là người kế tục sự nghiệp của các vua Hùng, có công thống nhất các bộ lạc Tây Âu và Lạc Việt, thành lập quốc gia Âu Lạc (1208 - 179 trước Công nguyên), tổ chức các cuộc kháng chiến chống Tần và Nam Việt. Ông đã cho xây dựng thành Cổ Loa.

Mỵ Châu là con gái An Dương Vương. Tương truyền sau thất bại, vua  Nam Việt là Triệu Đà cho con là Trọng Thủy sang làm rể An Dương Vương.   Trọng Thủy đã dò biết bí mật quân sự của nước Âu Lạc từ Mỵ Châu nên An Dương Vương bị đánh bại, phải bỏ chạy. Trọng Thủy theo dấu lông ngỗng mà Mỵ Châu rắc trên đường đi để đuổi theo An Dương Vương. Thế cùng, An Dương Vương chém đầu Mỵ Châu rồi đi xuống biển. Trong am Mỵ Châu ở xã Cổ Loa còn có một tảng đá thờ tương truyền là tượng Mỵ Châu sau khi bị An Dương Vương chém đầu. Hiện tại, nghi môn đình Đài Bi được làm theo lối tứ trụ và chỉ mở một cổng lớn vào đình. Qua cổng vào sân đình lát gạch, đối diện cổng bên phải đình là dãy nhà tảo mạc được làm 4 gian lối đầu hồi bít đốc, tay ngai. Phía trước đình chính là bức cuốn thư được làm cầu kỳ như một cổng nghi môn tứ trụ, trang trí chủ yếu là tứ linh, tứ quý, hổ phù, văn triện lá giắt...

Đại đình có 3 gian 2 dĩ, lối đầu hồi bít đốc tay ngai có trụ biểu, trụ biểu làm theo lối truyền thống trang trí tứ linh, thân trụ đắp câu đối, hai bên tường đầu hồi đắp nổi hai vũ sĩ một bên cầm đao, bên cầm trùy. Trước cửa gian giữa có đôi rồng đá chầu bậc thềm, Gian giữa nhà tiền tế đặt hương án và treo bức hoành phi “Liễm phúc tứ dân” (gom điều phúc cho dân). Cả ba gian lắp hệ thống cửa bức bàn bưng ván kín. Các bộ vì được làm bằng gỗ chắc chắn cùng các họa tiết vân xoắn, vân mây tạo nên sự nhẹ nhàng và thanh thoát cho kiến trúc.

Hậu cung được nối với gian giữa đại đình gồm 3 gian 1 dĩ, xây kiểu tường hồi bít đốc tay ngai, bờ nóc đắp bờ đinh. Chạy dọc nối với tiền tế, chính giữa có hệ thống sàn cao hơn 1m so với nền nhà, trang trí hoa văn lá lật uyển chuyển bào trơn ghép bén soi gờ.

Giá trị nghệ thuật nổi trội của di tích được tập trung trên kiến trúc của toà tiền tế và ở các đồ thờ tự trong di tích. Đáng chú ý trên thân xà, bẩy, kẻ của tiền tế được trang trí tuy không cầu kỳ nhưng trau chuốt với hoa văn lá lật, hoa sen cách điệu, mây đùn chấm sóng. Bộ binh khí thờ được làm đẹp với những loại hình mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn; Khám thờ gỗ mới được tu bổ lại; cỗ ngai thờ được làm chắc chắn với phần chân đế chạm rồng. Bài vị thờ cổ được trang trí công phu với hình hoa cúc dây, rồng chầu, mặt trời. Tượng thờ Thánh mới được tạo tác song đã giữ được nét tinh tế, dáng oai phong của một vị vua hiền. Tượng tạc tư thế ngồi, mặc áo long bào, tay để trước ngực, nét mặt hiền từ. Cỗ kiệu bát cống đẹp mắt mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn. Di vật trong di tích còn phải kể đến choé đựng nước thờ bằng sứ men lam, trên đai choé là 4 tượng cóc đắp nổi nhìn ra 4 phía cân đối, trên thân chóe vẽ hoa men lam rồng vờn mây, hoa hồng, tùng, cúc và đề tựa dòng chữ: Thổ khí dương mi (đây là vật dụng thiêng có tinh khí của trời đất), Ninh Châu dụ Thịnh Long xưởng tạo (choé được tạo bởi xưởng Thịnh Long ở Ninh Châu). Đôi ngựa thờ (một trắng một hồng) được tạo tác trau chuốt, uy nghiêm. 

Để tưởng nhớ tới công lao, ân đức của vua Thục An Dương Vương đối với đất nước, quê hương, hàng năm, cứ đến ngày mùng 6 tháng giêng, nhân dân Đài Bi lại tham gia lễ hội cùng với các làng trong “Bát xã Loa thành” của tổng Cổ Loa xưa. Theo quy trình của hội bát xã, thôn Đài Bi rước kiệu hàng thứ 6 trong đoàn rước của 8 xã lên đền Thượng. Đến nơi, kiệu của Đài Bi được để bên dãy phía Tây đền Thượng. Đài Bi cùng Sằn Giã, Thư Cưu được phân công làm nhiệm vụ Phủng tước (rượu) và Phủng hương (hương) trong tế Vua. Lễ hội dâng cúng Thành hoàng là bỏng, thủ lợn đen, xôi trắng. Lễ hội Cổ Loa là một lễ hội dân gian lớn của Hà Nội và các tỉnh phía Bắc nước ta.

Sau khi tham dự hội ngày mùng 6 tháng Giêng với Cổ Loa, Đài Bi tổ chức hội riêng của làng vào ngày mùng 9 tháng Giêng để dân làng ra lễ Thánh và tổ chức các trò vui. Trong lễ hội nhân dân tổ chức tế lễ tại đình. Ngoài ra dân làng còn tổ chức các trò chơi dân gian truyền thống thu hút đông đảo mọi người dân thập phương đến tham dự.

Đình Đài Bi được UBND Thành phố Hà Nội cấp Bằng xếp hạng Di tích lịch sử nghệ thuật tại Quyết định số 976/QĐ-UBND ngày 18/2/2013.