Di tích đình Đại Yên

Đình Đại Yên gắn với khu vực “Thập tam trại” ở phía Tây kinh thành Thăng Long từ thời Lý. Đình thờ Thành hoàng làng là Ngọc Hoa Công chúa, tương truyền là một cô bé mới 9 tuổi nhưng đã có công lớn trong cuộc kháng chiến chống quân Chămpa do Chế Ma Na chỉ huy năm 1104. Phía sau Hậu cung đình hiện vẫn còn một gò đất cao, tương truyền là phần mộ của Ngọc Hoa Công chúa.

Theo truyền thuyết được lưu truyền tại địa phương, vào thời Lý, có ông Trần Huấn, quê xã Phúc Lâm, huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hóa ngày nay, ra Thăng Long dạy học và lấy vợ người Đại Yên. Vợ ông làm nghề buôn bán tôm cá, thường xuyên qua lại khu chợ An Bản (Đại Bi). Một hôm, bà nhặt được một tấm lụa do một người phụ nữ đi chợ đánh rơi. Vốn là người ngay thẳng, không tham của người khác, bà đã tìm cách trả lại cho người đánh mất.

Đêm hôm đó, bà nằm mộng thấy một cụ già xuất hiện, trao cho bà một viên ngọc quý. Sau giấc mộng, bà mang thai và sinh hạ một bé gái xinh đẹp, ông bà đặt tên là Ngọc Hoa.

Ngọc Hoa lớn lên cùng mẹ tại Đại Bi. Khi ấy, quân Chămpa do Chế Ma Na đem quân xâm lược nước ta. Nhà vua truyền hịch xuất quân chống giặc. Dù mới 9 tuổi, Ngọc Hoa đã thể hiện sự thông minh, gan dạ và mưu trí. Nàng giả trai xin gia nhập quân đội, theo cha ra trận đánh giặc.

Khi quân ta tiến vào vùng đất địch, nhiều trận giao chiến diễn ra nhưng chưa phân thắng bại. Nhận thấy quân địch thường ham thích trầu cau và thuốc lào, Ngọc Hoa đã nghĩ ra kế giả làm một cô gái bán trầu cau, thuốc lào, mang hàng vào doanh trại của giặc. Vốn quen với việc ăn trầu, hút thuốc và bị thu hút bởi vẻ ngoài xinh đẹp của cô gái, quân giặc tập trung đông quanh gánh hàng mà không đề phòng. Nhờ đó, Ngọc Hoa có điều kiện quan sát, thu thập tin tức về tình hình quân địch. Khi thời cơ đến, nàng phát tín hiệu cho quân ta tiến công. Bất ngờ bị tập kích, quân giặc thất bại, phải rút quân về nước.

Sau khi khải hoàn, Ngọc Hoa xin trở về quê mẹ ở Đại Bi. Tương truyền, nàng đã hóa tại khu vực nơi đình Đại Yên được dựng ngày nay. Nhà vua thương tiếc, truy phong nàng là Ngọc Hoa Công chúa và cho lập đền, đình để nhân dân phụng thờ.

Tại đình Đại Yên hiện còn lưu giữ nhiều câu đối ca ngợi công lao của Ngọc Hoa Công chúa, trong đó có câu:

“Nhất trận hoàn quân, địa Yên Vũ trụ
Cửu linh phá tặc, phù Lý giang sơn.”

Tạm dịch:

“Một trận thắng hồi quân, khiến đất Yên tưng bừng vũ trụ;
Chín tuổi thơ dẹp giặc, phò nhà Lý bền vững non sông.”

Một câu đối khác viết:

“Phụ giới xuất anh thư, Trưng Triệu nhị hậu,
Quốc triều long bảo cáo, sinh tử phi phàm.”

Tạm dịch:

“Nữ giới nảy anh hùng, Trưng, Triệu tiếp gót;
Triều đình ban sắc chỉ, sống chết khác thường.”