Đền Thanh Ấm
Giới thiệu
Loại hình và Xếp hạng: Di tích Lịch sử và Kiến trúc - Nghệ thuật. Được Bộ trưởng Bộ Văn hóa Thông tin ký Quyết định số 65 QĐ/BT ngày 16/01/1995 công nhận và xếp hạng là Di tích cấp Quốc gia.
2. Nhân vật thờ phụng và Giá trị lịch sử
Nhân vật thờ phụng: Cụm di tích đền và đình Thanh Ấm thờ vị Thành hoàng, Phúc thần là ngài Minh Phúc Đại vương (tên thật là Chu Minh Phúc).
Thần tích & Công trạng: Ngài sinh trưởng tại Châu Ái (Thanh Hóa), là bậc thông minh, văn võ song toàn. Vào thế kỷ thứ X, khi đất nước lâm vào nạn 12 sứ quân cát cứ, ngài đã đến đầu quân dưới trướng anh hùng Đinh Bộ Lĩnh tại động Hoa Lư và được phong làm "Tiền bộ tướng quân".
Khi đi chiêu dụ hiền tài qua trang Hoa Âm, ngài phối hợp cùng đạo quân của Dương Công (Hoàng Độ) tuyển mộ được 1 vạn 5 nghìn binh sĩ. Nghĩa quân của Minh Phúc và Hoàng Độ đã lập chiến công vang dội, đánh tan sứ quân Kiều Công Mậu ở Phong Châu, rồi xuôi quân xuống Đỗ Động Giang hỗ trợ Đinh Bộ Lĩnh tiêu diệt sứ quân Đỗ Cảnh Thạc, thống nhất giang sơn. Ngài được Đinh Tiên Hoàng phong tước "Minh ứng Thuận phúc đại vương Thượng đẳng Thần". Sau khi nhà Đinh mất, ngài lui về trang Hoa Âm cùng dân cày cấy, làm điều nhân nghĩa và hóa thần tại đồn binh cũ vào ngày 10 tháng 12.
Dấu ấn kháng chiến: Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, di tích là địa bàn chiến lược vững chắc, nơi bảo vệ và diễn ra các cuộc họp tối mật của các đồng chí lãnh đạo Trung ương Đảng và Nhà nước như Trường Chinh, Hoàng Quốc Việt, Đỗ Mười, Văn Tiến Dũng...
3. Đặc điểm Kiến trúc - Nghệ thuật
Đền Thanh Ấm: Tọa lạc trên một gò đất cao hình con rùa biệt lập ở cuối làng. Qua Nghi môn trụ biểu có câu đối Hán Nôm và mái tam quan giả ngói là vào khuôn viên chính. Kiến trúc đền làm theo kiểu chữ Nhị ($=$) gồm đền Thượng và đền Hạ:
Đền Hạ: Gồm 5 gian vững chắc xây bít đốc hồi, khung gỗ lim chịu lực trên các hàng cột lớn kê đá tảng cổ bồng. Hệ thống vì kèo kết cấu "thượng chồng rường, hạ kẻ bẩy" truyền thống kết hợp tường xây bao gạch Nguyễn muộn; thượng lương ghi dấu năm tu sửa Bảo Đại thứ 12 (1944).
Đền Thượng: Nằm song song phía sau đền Hạ, có 3 gian nhỏ xây bít đốc, vì kèo kiểu chồng rường và trụ trốn mộc mạc, bên trong đặt khám thờ Thành hoàng chạm trổ tinh xảo tích Tứ linh, Tứ quý.
Đình Thanh Ấm: Nằm ở đầu làng cạnh trục đường lộ, được di chuyển và tôn tạo lại vào năm 1926. Đình gồm 5 gian làm bằng khung gỗ lim với 4 hàng chân cột tròn (đường kính cột cái tới 40cm), chân tảng đá chạm khắc hình bát giác. Đình bảo lưu được một số cấu kiện kiến trúc cổ thời Lê Trung Hưng (đầu dư chạm rồng đao mác hình tia lửa thẳng) đan xen hài hòa với bộ vì "thượng giá chiêng, hạ chồng rường, bẩy hiên" thời Nguyễn.
4. Hệ thống Di vật, Cổ vật Cụm di tích bảo tồn nguyên vẹn nhiều đồ tự khí, cổ vật vùng miền phong phú:
Tài liệu cổ: 01 cuốn Thần phả "Ngọc phả Đại Vương từ điển" do Nguyễn Bính phụng soạn năm 1557 (thời Lê) và 06 đạo sắc phong bằng giấy dó, cổ nhất là sắc niên hiệu Cảnh Hưng năm thứ 40 (1779).
Đồ gỗ và đồ thờ: Khám thờ cổ, cỗ long ngai bài vị Thành hoàng chạm đầu rồng thế kỷ XVII, 01 chiếc kiệu tay bành gỗ sơn son thếp vàng thời Nguyễn, hương án gỗ, đại tự, giá văn, quán tẩy, đôi hia thờ, mi môn và bộ binh khí bát bửu xà mâu 12 chiếc.
Đồ kim loại & Sành sứ: 01 khánh đồng, 01 chuông đồng, bộ đỉnh lư đồng, 04 đôi lộc bình sứ, bát bình hương sành và nậm rượu. Đặc biệt, xung quanh khu vực khảo cổ đền còn phát hiện nhiều mảnh gốm xám có hoa văn hình học, vạch chéo đặc trưng của nền văn hóa Đông Sơn muộn.
5. Sinh hoạt lễ hội truyền thống
Lễ hội truyền thống của làng Thanh Ấm được tổ chức đều đặn hàng năm vào ngày mùng 10 tháng Chạp (âm lịch), trùng với ngày hóa của Đức Thành hoàng Minh Phúc Đại vương.
Trước ngày hội chính, ban khánh tiết và cụ thủ từ làm lễ Mộc dục bao sái long ngai đồ tế tự bằng nước mưa tinh khiết pha ngũ vị hương, dùng vải lụa đỏ bao sái nghiêm ngặt. Lễ vật dâng thánh là mâm xôi chay do các giáp trong làng chu tất, có chúc văn tế sớ ca ngợi công đức phò Đinh tiễn Tống của bậc phúc thần để giáo dục lòng yêu nước cho con cháu đời sau.
