Đền Lê Xá

Đền Lê Xá thuộc thôn Lê Xá, xã Mai Lâm, nay là thôn Thái Bình, xã Đông Anh, thành phố Hà Nội. Xưa kia thôn có tên Nôm là Cói Lời thuộc xã Danh Lâm, tổng Hội Phụ. Sau năm 1946, Cói Lời đổi tên thành thôn Lê Xá nằm ở phía tây của xã Mai Lâm, khá gần sông Đuống, thôn nằm ở trong đê về phía bắc, có nhiều đường giao thông thuận tiện với các vùng xung quanh.

Đền Lê Xá thờ vợ chồng tướng quân Đào Kỳ - Phương Dung là 2 vị tướng tài của Hai Bà Trưng. Đào Kỳ sinh ở làng Hội Phụ, tổng Cối Giang, miệt Đông Ngàn. Ông sớm mồ côi cha mẹ, là người có chí lớn, văn võ song toàn. Phương Dung là con gái của Nguyễn Trát, quê ở trang Vĩnh Tế, huyện Lang Tài (Bắc Ninh). Hai người lên duyên vợ chồng. Nghe tin Hai Bà Trưng chuẩn bị khởi nghĩa ở Mê Linh, Đào Kỳ - Phương Dung chiêu tập được 300 người rồi theo Hai Bà Trưng đi dẹp giặc Tô Định. Khởi nghĩa thành công, Trưng Trắc lên ngôi vua, đóng đô ở Mê Linh. Phương Dung được phong tước công chúa, Đào Kỳ được phong trấn thủ huyện Đông Ngàn. Đến năm 42 - 43, Đào Kỳ - Phương Dung theo lệnh của Hai Bà Trưng đem quân đánh giặc Mã Viện. Thế giặc mạnh Hai Bà Trưng hy sinh, Vợ chồng Đào Kỳ lạc nhau. Đào Kỳ bị giặc chém ngang sườn vẫn kiên cường phi ngựa về Đông Ngàn, đến đất Cổ Loa thì hóa. Phương dung tìm về quê chồng nhưng khi đi qua Cổ Loa biết tin Đào Kỳ hóa, bà bèn rút gươm tự vẫn. Chõ ông bà mất mối đùn lấp thành hai ngôi mộ lớn. Về sau, để tưởng nhớ công đức, các đời vua đã ban sắc phong cho ông bà làm thượng đẳng thần và được nhân dân nhiều nơi tôn làm thành hoàng.

Căn cứ vào cấu kiện và trang trí kiến trúc còn lại của đền được mang phong cách thế kỷ XIX, một số di vật đồ thờ có niên đại sớm hơn khoảng cuối thế kỷ XVIII. Trên nóc tòa đại tế có ghi năm trùng tu tu sửa đền: Khải Định Nhâm Tuất (1922). Đền quay hướng nam - tây nam trông ra cánh đồng. Đền có 5 gian, 2 dĩ, nóc đền có 2 rồng chầu mặt nguyệt, 2 con nghê. Dãy bên trái 3 gian, dãy bên phải 8 gian. Đền có bố cục mặt bằng kiểu chữ “đinh” với 2 phần kiến trúc là đại đình và hậu cung. Đại đình là kiểu đầu hồi bít đốc tay ngai, nền cao 2 cấp lát gạch. Toà đại đình có 5 gian với 6 vì  kèo, có 2 vì áp ở hồi, các gian làm đều nhau có hiên rộng ở phía trước, kết cấu đơn giản. Hậu cung có hai gian, nền hậu cung cao hơn nền đại tế, trong hàng cột có xây hàng gạch giật cấp đặt sẵn và để đồ thờ tự, đặt lễ ở hai cột vì hồi làm bục thờ ghép gỗ làm bàn thờ đức thánh. Đền có nhiều trang trí trên các cấu kiện chủ yếu là ở đại tế và ở hậu cung là kĩ thuật bào trơn đóng bén. Cửa vào hậu cung có 3 chữ “Tối Linh từ”, ở ván gió có hình long hóa chạm nổi kiểu phù điêu. Hình long hóa đặc tả đẹp cách điệu. Hiên trên thân kệ có chạm nổi hệ tứ linh hình chạm cách điệu đơn giản trên thân xà cốn có hình chạm cúc dây. Bờ nóc đại đình được đắp nổi lưỡng long chầu nguyệt, thân ghép gốm. hình long chầu được tạo nên mềm mại nhiều khúc cuộn uốn tóc lan tỏa bờm bay, 2 đầu được tả kỹ. Hai trụ biểu ở  tường hồi làm cao vừa phải với hình lân hóa ở đỉnh, phía dưới trổ 4 ô tứ linh đắp nổi bằng vôi mật.

Đền Lê Xá còn lưu giữ được một bộ sưu tập đồ thờ phong phú và có giá trị:  Hai bộ ngai thờ, 2 bài vị đức thánh bằng gỗ sơn son thếp vàng, chạm trổ cầu kỳ; 2 mũ thờ, 1 đôi hia, 1 đôi hài bằng đồng đan móc tinh xảo; 1 bộ kiệu bát cống, 2 sập thờ, hương án, bát bửu… Một bức hoành phi “Cối Giang hào khí” (khí tốt Cối Giang) được làm năm Bảo Đại Canh Thìn (1940); 2 đôi câu đối gỗ. 21 đạo sắc phong. Sắc sớm nhất là sắc Cảnh Hưng thứ 44 (1783). 2 bản thần tích của 2 Đức thánh Đào Kỳ - Phương Dung sao lại của làng Thị Thôn có thờ cùng Đức thánh như Lê Xá. Ngoài ra đền còn lưu giữ nhiều đồ thờ tự, tế lễ khác: Đài nước, bát hương, mâm bồng, y môn… Làng Lê Xá tổ chức lễ hội cùng với làng Lộc Hà, Mai Hiên, Hội Phụ, Đông Trù, Phúc Thọ thuộc tổng Cói cũ, Phủ Đông Ngàn, Kinh Bắc xưa. Lễ hội diễn ra vào ngày 15 tháng 3 hàng năm. Chiều ngày 14, lễ nhập tịch cử hành tại đền. Sáng ngày 15, có lễ rước nghênh lăng. Đi đầu đoàn rước là thủ hiệu, sau là đội cờ tứ linh, đội múa cờ rí, đội múa sênh tiền, đội cờ ngũ hành, phường bát âm. Cỗ kiệu bát cống mang bài vị của Đại tướng quân Đào Kỳ được che tàn, do 16 trai đinh khiêng. Theo sau là kiệu bà Phương Dung được che bằng quạt cờ, do 18 thiếu nữ khiêng. Sau cùng là đoàn tế của các cụ ông, đoàn dâng hương của các cụ bà, đoàn đại biểu và dân chúng đi dự hội. Đến lăng, dân làng làm lễ tế thánh cầu mong bình an, mưa thuận gió hòa. Việc tế lễ diễn ra trong 2 giờ, sau đó đoàn rước trở về cung. Lễ tế chính cử hành trước hương án, kéo dài đến 18 giờ. Sau phần lễ, dân làng tham gia sôi nổi vào các trò chơi dân gian: đấu vật, đấu võ dân tộc, hát ca trù, quan họ trên hồ, diễn tuồng cổ. Ngoài ra còn có hội thi bắt vịt, chọi gà, đánh chạc. Di tích đền Lê Xá được xếp hạng là di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia theo Quyết định số 138/QĐ vào ngày 31/1/1992.