Chào mừng quý khách đã dừng chân ghé thăm thôn Hữu Vĩnh, xã Hòa Xá - một miền quê hiến thấy của xứ Đoài văn hiến, đến với ngôi đền linh thiêng trường tồn cùng dân tộc 1,5 thiên nhiên kỳ - nơi duy nhất của xã Hòa Xá hội tụ đủ cả rừng xanh núi thẳm, sông và đồng bằng tạo nên một kỳ quan sơn thủy hữu tình - địa linh nhân kiệt, nơi vạn sự linh ứng âm phù dương trợ - thánh hiển linh, cảm tất thông - cầu tất ứng.
Đứng trước Đền Đức Thánh Cả (Đền Thiên Vựng), quý vị sẽ cảm nhận được sự hòa quyện tuyệt diệu giữa bàn tay con người và tạo hóa, cảm nhận được không gian của thiên nhiên và hơi ấm từ truyền thống hào hùng văn hiến của dân cha ông, hòa quyện trong tròng chảy của dân tộc nối liền giữa quá khứ - hiện tại và tương lai. Ngôi đền cổ kính ngự bên bờ sông Đáy uốn khúc như dải lụa mềm mại, phía sau tựa lưng vào dãy núi Hàm Long hùng vĩ với 9 cấp nhấp nhô như 9 đầu rồng đang hướng về linh từ. Từ ngọn núi thiêng ấy, mạch nguồn văn hiến như dòng nước mát lành tuôn róc rách qua lèn đá quanh năm, bao bọc lấy ngôi đền trong lớp áo choàng xanh của những lùm cây cổ thụ lưu niên sum suê tỏa bóng mát che chở cho nhân sinh mọi kiếp người. Kỳ thú hơn nữa, bãi đất bồi trước cửa Đền thiêng mang hình dáng một con cá chép khổng lồ mà quả núi Tiên chính là điểm rốn của cá chép, trong
khi toàn bộ khu dân cư thôn Hữu Vĩnh lại hiện ra như một chiếc thuyền rồng đang lướt sóng hướng về đức Thánh.
Đền Đức Thánh Cả thuộc thôn Hữu Vĩnh, xã Hòa Xá, Thành phố Hà Nội, còn gọi là: Đền Thiên Vựng. Đền thờ Đức Thánh Cả là một Di tích Lịch sử - Văn Hóa đã được Nhà nước xếp hạng cấp Quốc gia.
Đền được xây dựng ven sông Đáy, thiên nhiên hòa quên với kiến trúc tạo nên một cảnh sắc rất thơ mộng. Đi đường thủy đến di tích có thể cập bến ngay cổng đền, theo mấy bậc đá qua Tam quan và một sân nhỏ là đến ngay Đại Bái. Đại bái rộng 5 gian. Bộ vì làm làm kiểu chồng rường, chạm khắc đơn giản.
Ngoài những giá trị văn hóa cổ được lưu truyền, đền Hữu Vĩnh còn là một thắng cảnh đẹp. Đền ngự bên bờ sông cổ. Cửa đền nhìn ra dòng sông. Nơi đây dòng sông uốn khúc như dải lụa. Phía sau đền tựa lưng vào dãy núi Hàm Long. Ngọn núi chính hình thành 9 cấp nhìn tựa như 9 đầu rồng hướng về đền. Từ ngọn núi này nước chảy qua lèn đá tuôn róc rách quanh năm. Ngôi đền ẩn nấp vào lớp áo choàng xanh của những lùm cây cổ thụ, cây ăn quả trải rộng trên diện tích 20.807 m2. (Bãi đất bồi trước cửa Đền có hình con cá chép mà rốn của con cá là quả núi Tiên Dòng sông Đáy chảy qua khu vực Đền uốn lượn như dải lụa mềm mại. Khu vực dân cư của thôn Hữu Vĩnh ở như hình của chiếc thuyền rồng trên sông)
Với vị trí núi non hùng vĩ, sông nước hiểm trở, nơi đây đã từng chứng kiến bao kỳ tích anh dũng của các thời kỳ dựng nước và giữ nước.
Làng Hữu Vĩnh có hai ngôi đình: Đình Xuân để tổ chức Hội Làng, tế Thánh vào mùa Xuân. Đình Thu tổ chức lễ Hội và tế Thánh vào mùa Thu. Đình Thu đã được Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch xếp hạng DI TÍCH LỊCH SỬ - VĂN HÓAtừ năm 1991.
Đền Hữu Vĩnh (Đền Đức Thánh Cả) tương truyền được xây dựng cách đây khoảng 1.500 năm. Đền thờ Thần là vị tướng “Nhất phẩm đại vương” triều tiền Lý Nam Đế. Theo sách “Đại Nam nhất thống chí” và thần phả, sắc phong hiện lưu trữ tại đền do Hàn Lâm viện Đông các đại học sĩ Nguyễn Bính soạn năm Hồng Phúc nguyên niên (1572) và Quản giám bách thần trí điện Nguyễn Hiền phụng sao năm Vĩnh Hữu lục niên (1740) thì Thần thuộc dòng dõi Kinh Dương vương, con cháu vua Hùng. Sinh thời, Thần là một vị tướng phò Lý Bôn dẹp giặc Lương xâm lược. Thần vốn là Người có tài thao lược thủy quân, được Lý Bôn phong làm “Tổng thống quân vụ thủy đạo thượng tướng quân”. Ngài cùng với Đại tướng Phạm Tu thống lĩnh quân sĩ, phía Bắc dẹp tướng giặc Tiêu Tư nhà Lương, phía Nam dẹp giặc Chăm Pa xâm lược. Diệt xong giặc, đất nước thanh bình. Ngày 6 tháng 12 Ngài đi xe mây về cửa sông Hát thuộc trang Hữu Vĩnh, hào quang sáng rực một vùng. Ngài hóa tại nơi đây - nơi thân mẫu đã sinh ra Ngài. Hiển Thánh, Ngài được Lý Nam Đế phong sắc: “Nam thiên linh ứng tối linh thượng đẳng tôn thần”.
Nhà Vua ban cho 5 hốt bạc, cấp ruộng đất, cho trang Hữu Vĩnh làm “hộ nhi” tu sửa đền miếu để phụng thờ, lưu dấu linh tích, trường tồn cùng non sông đất nước.
Từ đó, ngôi đền này luôn được phụng thờ tôn nghiêm. Nhân dân địa phương và khách thập phương thường xuyên về chiêm ngưỡng.
Trải qua các Triều đại đều được ban sắc phong. Hiện tại đền còn lưu giữ 48 đạo sắc, từ thời Lê Thần Tông niên hiệu Vĩnh Tộ (1619 - 1628) đến thời Nguyễn. Các sắc phong đều ghi nhận: “Xưa nay giúp nước, giúp dân nhiều lần linh ứng, xếp vào hàng tối linh thần ở trời Nam”. Năm 1991 đền đã được Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích Lịch sử-Văn Hóa cấp Quốc gia.
Từ xưa, nhiều bậc đứng đầu Vương triều, các anh hùng dân tộc đã từng về đây chiêm ngưỡng. Theo thần phả hồi thế kỷ thứ X, Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân, đến đền Hữu Vĩnh thấy phong cảnh núi sông hùng vĩ, ngưỡng mộ thần linh, ông đã cho quân sĩ hạ trại làm lễ cầu nguyện. Đến nửa đêm, thần báo mộng âm phù giúp ông dẹp giặc. Ông làm lễ bái tạ và chọn mười hai trai tráng của làng xung vào đội quân túc vệ. Từ đó, đánh đâu thắng đó rồi lên ngôi vua Đinh Tiên Hoàng.
Nhớ ơn Thần phù giúp, nhà vua sắc phong “THƯỢNG ĐẲNG THẦN” cùng mỹ tự “Thượng linh tế thông cảm đức thánh hồng ân uy liệt hiến hựu trung minh quốc Thượng đẳng thần”. Ngày 11 tháng Giêng hàng năm, Nhà vua xa giá về hành lễ. Từ đó ngày 10-11-12 tháng Giêng trở thành ngày Hội lớn của nhân dân địa phương.
Thời Trần, vào năm 1285, Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn trước khi đại phá quân Nguyên Mông, ông kéo quân về giữ cửa rừng huyện Hoài An (miền Ứng Hòa, Mỹ Đức ngày nay). Hưng Đạo Vương đã vào đền làm lễ tế thần, sau đó tiến đánh quân giặc, giành đại thắng. Vua Trần sắc phong cho thần “Nhất vị vũ lợi phong vân đẳng khấu hộ quốc linh ứng Thượng đẳng thần”.
Ngày 6 tháng 5 Nhà vua sai tướng sĩ về làm lễ bái tạ. Từ đó, ngày này trở thành ngày lễ hội của nhân dân địa phương.
Về kiến trúc, ngôi đền được xây dựng theo kiểu chữ “Vương” ngoài chữ “Quốc”. Phía ngoài có cổng đền và tường bao quanh. Phía trong là hai dãy hành lang, nhà đại bái, nhà hậu cung và tòa ống muống. Tòa hậu cung có 9 rồng chầu. Trong đền còn lưu giữ được toàn bộ hệ thống hoành phi, câu đối sơn son thếp vàng, sơn mài, khảm trai có giá trị. Đặt giữa tòa đại bái là hai bức hoành phi.
Bức ngoài: “Vạn cổ anh linh” (Muôn thuở anh linh).
Bức trong: “Nam thiên thượng đẳng” (Thần thượng đẳng ở trời Nam).
Trong đền còn có hàng chục câu đối gỗ sơn son thếp vàng, có câu đối của các quan đại thần. Câu đối của nhà chí sĩ yêu nước Nguyễn Thượng Hiền tiến sĩ khoa Nhâm Thìn viết:
Dịch nghĩa:
“- Điển hưng đến thịnh năm sắc phượng bay của tiên mở
- Dấu binh truyền sử cũ ngàn năm xe mây trời biển vẫn về.”
Câu đối của Thượng thư Bùi Bằng Đoàn viết:
Dịch nghĩa:
“- Nước có đền Hữu Vĩnh ngôi đế đức
- Dân Hoài An ngưỡng ơn đức Hoàng Đế”
Đặc biệt cổng chính của đền là một kiến trúc hình khối cân xứng với những đường nét đắp vẽ phù điêu đẹp. Phía trên cổng đắp nổi bốn chữ: “Lâm hạ hữu hách” (Nơi nổi tiếng hiển hách). Hai trụ cột có câu đối:
Dịch nghĩa:
“- Hơn bốn ngàn năm nơi đây có thánh thần Hồng Lạc, non nước ngời thắng tích,
- Mãi mãi về sau dân tộc rồng tiên đội ơn mưa móc của thần thiêng.”
Đền Hữu Vĩnh - đền Vựng thờ Xung Nang (hiệu là Quảng Xung) một vị tướng của Lý Nam Đế. Sách Đại Nam nhất thống trí nêu rằng Ngài là con của Kinh Dương Vương. Sắc phong sớm nhất của đền có niên hiệu Vĩnh Tộ thứ 6 (1924), cho thấy đền đã có từ lâu đời.
Tuy nhiên, kiến trúc hiện nay của Đền có niên đại đầu thế kỷ XX. Bố cục các công trình chính của Đền theo kiểu kiểu chữ “Vương”ngoài chữ “Quốc”, ngoài cùng có Tam quan.
Sau Đại Bái là Tiền Tế 5 gian, ở mặt tiền của 3 gian giữa xây gạch kín hành lang, gian chính giữa đặt bàn thờ, hai bên có hai bức phù điêu đắp nổi 6 người. Nhân dân ở đây gọi là quan văn, quan võ.
Trên các đầu bẩy và cốn hiên của Đại bái chạm khắc long phượng, long vân, cá chép hóa rồng khá đẹp.
Tiền tế nối với Hậu cung bằng một ống muống tại thành kiến trúc hình chữ Công (I). Toàn bộ nội thất của kiến trúc này xây vòm cuốn bắng xi măng nên không có gì đặc biệt. Nơi đây đặt tượng thần Xung Nang và tượng Thân mẫu của Ngài. Tượng có niên đại cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX.
Tại Đền Hữu Vĩnh có nhiều hiện vật quý như bát hương gốm thế kỷ XVIII, bệ giá gương thờ bằng đá đục nổi cảnh sơn thủy và nhiều Nghê gốm của thế kỷ XVII là những hiện vật quý.
Di tích đền Hữu Vĩnh là một biểu hiện tốt về sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc và môi trường. Môi trường cảnh quan không gian làm tăng giá trị của kiến trúc. Bởi vậy đền Hữu Vĩnh đã được công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia.
Tại đền Đức Thánh Cả có kỳ Đinh Tế đặc sắc. Vào ngày 10, 11, 12 tháng Giêng hằng năm là Lễ hội của nhân dân Địa phương. Theo truyền thống của thôn, hằng năm vào đầu tháng 2 âm lịch, chọn ngày Thượng Đinh đầu tháng, thôn Hữu Vĩnh long trọng tổ chức kỳ Phước Tế Lễ tưởng niệm vua Đinh Tiên Hoàng, Một nhà vua, một triều đại đã có nhiều công đức lớn, vạn sự linh ứng âm phù dương trợ. Kỳ Tế Đinh cũng là để lưu truyền mãi mãi cho muôn đời sau, Một dấu ấn lịch sử vàng son thời đại chi âm phù, Thánh đã hiển linh giúp Vạn Thắng Vương (Đinh Tiên Hoàng) việc lớn đã thành. Kỳ Đinh tế cũng thể hiện muôn dân trăm họ nhớ ơn Công đức vua Đinh Tiên Hoàng đã dẹp yên giặc cứu giúp dân lành được thái bình, thịnh trị. Đây là kỳ Phước có nhiều nghi lễ trọng thể. Đặc biệt là việc mở cánh cửa phụ phía Đông-cánh cửa một năm chỉ mở một lần. Cánh cửa này được dân làng đóng chặt quanh năm vì cho rằng đây là nơi vua Đinh Tiên Hoàng ngự và được thánh âm phù giệt giặc, mang ý nghĩa linh thiêng và khi tổ chức tế lễ, tưởng niệm vua Đinh Tiên Hoàng (tức kỳ tế THƯỢNG ĐỊNH), cánh cửa mới được mở ra để tế lễ, sau đó khi tế lễ xong phải đóng lại ngay. Kỳ Đinh Tế còn nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di tích lịch sử, văn hoá, kết hợp với phát triển kinh tế - xã hội, góp phần giáo dục truyền thống văn hoá và danh lam thắng cảnh của thôn; Nhằm truyền tải, lan tỏa các giá trị về văn hóa lịch sử của di tích Đền Hữu Vĩnh.
Các nghi thức, nghi lễ linh thiêng tại Đền Đức Thánh Cả thôn Hữu Vĩnh góp phần nâng cao giá trị quảng bá di sản, thúc đẩy du lịch tâm linh, thắng cảnh, thăm quan, Tín ngưỡng, cảm tất thông - cầu tất ứng. Tế lễ cầu cho Quốc thái, dân an, mưa thuận, gió hòa; mùa màng bội thu, người người khoẻ mạnh; nhà nhà yên vui, hạnh phúc; thôn xóm đoàn kết, xây dựng cộng đồng dân cư ngày càng giàu đẹp, văn minh.
Kính mời Nhân và và du khách thập phương hãy một lần ghé thăm đền Đức Thánh Cả, để được đắm mình trong cảnh quan thiên nhiên kỳ thú, chiêm bái kiến trúc tinh xảo và dâng nén tâm hương tưởng nhớ các bậc tiền hiền, thánh đức. Dưới bóng mát của những cây cổ thụ và tiếng nước róc rách từ núi Hàm Long, quý vị sẽ cảm nhận được sự kết nối sâu sắc với nguồn cội, để thêm yêu và tự hào về một vùng đất di sản đầy kiêu hãnh của Thủ đô.
Đền Đức Thánh Cả thôn Hữu Vĩnh, xã Hòa Xá luôn rộng mở cánh cửa di sản để đón chào quý khách về chiêm ngưỡng và cảm nhận!
Đền Hữu Vĩnh không chỉ là một thắng cảnh mà còn là nơi lưu giữ linh khí ngàn năm và những trang sử oai hùng của dân tộc. Nơi đây thờ vị tướng Xung Nang (Quảng Xung) thời Lý Nam Đế, bậc tối linh thần ở trời Nam đã nhiều lần linh ứng giúp nước giúp dân. Lịch sử còn ghi dấu bước chân của vua Đinh Tiên Hoàng khi Ngài về đây hạ trại, được thần báo mộng âm phù để dẹp loạn 12 sứ quân, thống nhất giang sơn. Nơi đây cũng là nơi Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn, trước khi đại phá quân Nguyên Mông, cũng đã vào đền làm lễ tế thần và giành đại thắng trở về. Trong những năm kháng chiến chống Pháp, vùng núi non hiểm trở này còn là chiến khu, là nơi dừng chân của các cán bộ cao cấp Đảng và Chính phủ, nơi đặt xưởng đúc súng đạn đầu tiên của công binh xưởng đồng bằng Bắc Bộ.
Bước qua cổng chính với bốn chữ “Lâm hạ hữu hách” (Nơi nổi tiếng hiển hách), quý vị sẽ được chiêm ngưỡng một công trình kiến trúc độc bản theo kiểu chữ “Vương” ngoài chữ “Quốc”. Không gian thâm nghiêm với tòa Hậu cung có 9 rồng chầu, cùng hệ thống hoành phi, câu đối sơn son thếp vàng lộng lẫy là minh chứng cho trình độ sáng tạo nghệ thuật tài hoa của cha ông ta. Tại đây, thời gian như ngưng đọng trên 48 đạo sắc phong quý hiếm từ thời Lê đến thời Nguyễn và những hiện vật cổ như bát hương gốm thế kỷ XVIII hay bệ giá gương đá đục nổi cảnh sơn thủy.
Về với đền Đức Thánh Cả vào những ngày hội lễ, đặc biệt là kỳ Đinh Tế đầu tháng 2 âm lịch, quý khách sẽ được chứng kiến nghi lễ mở cánh cửa phụ phía Đông - cánh cửa thiêng liêng một năm chỉ mở một lần để đón anh linh vua Đinh Tiên Hoàng. Tiếng trống hội, thuyền rồng lướt sóng và những lời cầu nguyện cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa sẽ khiến lòng người thêm nhẹ nhàng, tìm thấy sự bình an giữa chốn khí thiêng tụ hội.
Từ những năm 1947 - 1948 đến năm 1953 là vùng chiến khu, căn cứ kháng chiến của đồng bằng Bắc bộ, đầu mối nối liền tuyến đường Hà Nội - Phú Xuyên - Khu Cháy Ứng Hòa với vùng hậu cứ rộng lớn Nho Quan, Thanh Hóa, Khu IV cũ. Công binh xưởng những ngày đầu kháng chiến đã lập xưởng đúc súng đạn đầu tiên ở khu vực này.
Liên khu ủy UBKC liên khu Ba vào những năm 1949-1950 đóng ở đây chỉ huy chiến dịch Hà Nam Ninh, chiến dịch Nam khu Cháy - Ứng Hòa - Phú Xuyên - Bắc Bình Lục - Hà Nam. Đền cũng là nơi tập kết bộ đội xuất quân đánh nhiều trận lớn, nơi dừng chân của nhiều cán bộ cao cấp của Đảng, Chính Phủ trong thời kỳ kháng chiến.
Ngôi đền đã đi vào đời sống tinh thần của nhân dân. Trong năm có những ngày kỷ niệm chính (tính theo âm lịch) là dịp để nhân dân tham gia các hoạt động văn hóa.
Lễ tế tiễn năm cũ đón năm mới từ ngày 30 Tết đến hết mồng 4 tháng Giêng cũng từ đó đón du khách trẩy Hội chùa Hương và hành lễ đền Đức Thánh Cả - Hữu Vĩnh.
Lễ đại kỳ phước tổ chức ba ngày, từ ngày 10 đến 12 tháng Giêng. Làng tổ chức rước kiệu bằng thuyền rồng dọc sông, có bơi chải và các thuyền chiến bơi thờ, rước long giá từ đền về Đình Xuân để tế thần. Trong ba ngày có nhiều trò vui như múa rồng, kỳ lân, đấu gậy...
- Kỳ lễ tế vua Đinh, tưởng niệm vua Đinh - Người có công thống nhất đất nước, làng tổ chức lễ tế 2 ngày, chọn ngày thượng đinh đầu tháng 2.
- Hội tế mồng 6 tháng 5 kỷ niệm Vua Trần về tạ ơn Thánh.
- Kỳ tổ Hội Thu, tổ chức vào 2 ngày 11 và 12 tháng 8 có rước thuyền, bơi chải, rước kiệu trên sông từ đền về Đình Thu, tế Long Vân khánh hội.
Hội tế mồng 6 tháng Chạp là ngày kỵ Thánh.
Trải qua bao cơn binh lửa thế vận đổi thay, ngôi đền vẫn trường tồn cùng với sự trường tồn của đất nước, trở thành Di tích Lịch sử - Văn hóa, đáp ứng lòng ngưỡng mộ của nhân dân địa phương và du khách thập phương.
Đền Đức Thánh Cả thôn Hữu Vĩnh, xã Hòa Xá luôn rộng mở cánh cửa di sản để đón chào quý khách về chiêm ngưỡng và cảm nhận!
Đền Hữu Vĩnh không chỉ là một thắng cảnh mà còn là nơi lưu giữ linh khí ngàn năm và những trang sử oai hùng của dân tộc. Nơi đây thờ vị tướng Xung Nang (Quảng Xung) thời Lý Nam Đế, bậc tối linh thần ở trời Nam đã nhiều lần linh ứng giúp nước giúp dân. Lịch sử còn ghi dấu bước chân của vua Đinh Tiên Hoàng khi Ngài về đây hạ trại, được thần báo mộng âm phù để dẹp loạn 12 sứ quân, thống nhất giang sơn. Nơi đây cũng là nơi Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn, trước khi đại phá quân Nguyên Mông, cũng đã vào đền làm lễ tế thần và giành đại thắng trở về. Trong những năm kháng chiến chống Pháp, vùng núi non hiểm trở này còn là chiến khu, là nơi dừng chân của các cán bộ cao cấp Đảng và Chính phủ, nơi đặt xưởng đúc súng đạn đầu tiên của công binh xưởng đồng bằng Bắc Bộ.
Bước qua cổng chính với bốn chữ “Lâm hạ hữu hách” (Nơi nổi tiếng hiển hách), quý vị sẽ được chiêm ngưỡng một công trình kiến trúc độc bản theo kiểu chữ “Vương” ngoài chữ “Quốc”. Không gian thâm nghiêm với tòa Hậu cung có 9 rồng chầu, cùng hệ thống hoành phi, câu đối sơn son thếp vàng lộng lẫy là minh chứng cho trình độ sáng tạo nghệ thuật tài hoa của cha ông ta. Tại đây, thời gian như ngưng đọng trên 48 đạo sắc phong quý hiếm từ thời Lê đến thời Nguyễn và những hiện vật cổ như bát hương gốm thế kỷ XVIII hay bệ giá gương đá đục nổi cảnh sơn thủy.
Kính mời Nhân và và du khách thập phương hãy một lần ghé thăm đền Đức Thánh Cả, để được đắm mình trong cảnh quan thiên nhiên kỳ thú, chiêm bái kiến trúc tinh xảo và dâng nén tâm hương tưởng nhớ các bậc tiền hiền, thánh đức. Dưới bóng mát của những cây cổ thụ và tiếng nước róc rách từ núi Hàm Long, quý vị sẽ cảm nhận được sự kết nối sâu sắc với nguồn cội, để thêm yêu và tự hào về một vùng đất di sản đầy kiêu hãnh của Thủ đô.
Trân trọng!
MỘT SỐ HÌNH ẢNH TỪ DI TÍCH QUỐC GIA ĐỀN ĐỨC THÁNH CẢ THÔN HỮU VĨNH, XÃ HÒA XÁ, THÀNH PHỐ HÀ NỘI
