Đền Cửa Sông
Giới thiệu
Đền Cửa Sông thuộc thôn Lực Canh, xã Xuân Canh , nay là thôn Xuân Canh, xã Đông Anh, thành phố Hà Nội. Đền còn có tên gọi là đền Cửa Sông Dâu hay đền Ngã Ba Dâu Canh (ngã ba sông Hồng và sông Đuống) hoặc gọi theo tên địa danh là đền Xuân Canh.
Trước đây đền thuộc về đất của thôn Xuân Đình, xã Xuân Canh, tổng Xuân Canh, huyện Đông Ngàn, phủ Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh. Sang thế kỷ XX, tổng Xuân Canh thuộc huyện Đông Anh, tỉnh Phúc Yên. Sau năm 1945 xã có tên là Đại Tam rồi Độc Lập. Ba thôn nhỏ: Vân Đình, Vân Hoạch, Thượng Lão nhập làm một thôn lớn gọi là thôn Xuân Canh, huyện Đông Anh, tỉnh Phúc Yên. Đến năm 1950, huyện Đông Anh thuộc về tỉnh Vĩnh Phúc. Giữa năm 1956 xã Độc Lập được chia làm 2 xã cùng thuộc huyện Đông Anh là xã Quyết Tâm và Vạn Thắng. Xã Vạn Thắng gồm 5 thôn: Xuân Canh, Lực Canh, Vạn Lộc, Văn Thượng và Xuân Trạch. Từ năm 1961, huyện Đông Anh nhập về Hà Nội, đến năm 1965 xã Vạn Thắng được đổi tên thành Xuân Canh và giữ nguyên đến nay. Trước đây đền tọa lạc trên một khu đất cao ven sông, về sau nước lũ làm xói lở dần bờ sông nên đến năm 1944 dân làng đã chuyển đền về vị trí hiện nay.
Đền thờ thân mẫu của Xạ thần Quốc Lang - Thành hoàng làng Xuân Trạch. Theo thần tích, bà là Trương Trinh Ngoạn, hiệu Ngoạn Phi Vân, là một người phụ nữ xinh đẹp, tài giỏi, sống ở trang Xuân Trạch. Bà được vua Hùng Vương thứ 17 lập làm phi được đặt tên là Hùng triều Đệ tứ Hoàng hậu. Bà sinh hạ được một người con trai tài giỏi, đặt tên là Minh Lang. Lớn lên, Minh Lang võ giỏi, đặc biệt có tài bắn cung do vậy được vua cha ban phong cho tên mới là Xạ thần Quốc Lang. Lúc đó, ở Xuân Trạch có nhiều người bị mắc dịch, Minh Lang đã lập đàn cứu chữa cho nhân dân khỏi bệnh. Nhận thấy ân tình đó, vua đã phong ấp cho Minh Lang ở quê mẹ, cho hưởng thực ấp, thờ cúng phúc thần. Khi Hùng Duệ Vương lên ngôi là lúc quân Thục âm mưu thôn tính ngôi vua. Xạ thần Minh vương cùng các tướng triều Hùng bảo vệ đất nước, đánh tan quân Thục. Sau đó, ông về thực ấp là trang Xuân Trạch mở tiệc ăn mừng chiến thắng, được một thời gian thì hóa. Xạ thần được các triều vua ban phong làm phúc thần, được thờ làm Thành hoàng ở các thôn làng trong vùng như: Đình Xuân Trạch, Thượng Lão, Xuân Đình. Riêng đền Cửa Sông cúng lễ thờ thân mẫu đã sinh ra vị Thành hoàng này. Đền tọa lạc ven đê, quay hướng nam nhìn ra ngã ba sông Hồng và sông Đuống. Kiến trúc của đền có quy mô khiêm tốn, nhỏ gọn và có niên đại xây dựng muộn hơn đình làng Xuân Trạch. Các bộ phận cấu thành của di tích bao gồm: Cổng đền, sân vườn, khu kiến trúc đền chính, khu nhà khách và các công trình phụ trợ khác. Cổng đền mở một cửa, bố trí kiểu cổng nhất môn, cuốn vòm, phía trên làm giả cổ diêm, nối liền với hệ thống tường bao sân phía trước ngôi đền. Phần cổ diêm trang trí ô chữ nhật đề bốn chữ Hán “Ngũ phúc lâm môn” bên dưới là bốn chữ: “Đền Mẫu Cửa Sông”. Hai bên được xây thành trụ bổ khung ghi câu đối bằng chữ Hán có nội dung:
Nhập tiết hữu trinh tường vãng lai lợi lạc
Tứ thời vô hạn ách xuất nhập hanh thông.
Tạm dịch là:
Tuần tiết đón điều lành vãng lai lợi lạc
Bốn mùa vô hạn ách xuất nhập hanh thông.
Sau nghi môn là một lối đi kéo dài tới tận sân sau của đền, bên trái của lối đi là khoảng sân nhỏ vào kiến trúc chính. Bên phải đền chính là một dãy nhà ngói 7 gian, dùng làm nhà khách, và 2 gian bếp.
Khu điện thờ chính quay hướng nam, phía trước là một sân rộng có nhiều cây xanh, hai bên có lầu Cô, lầu Cậu và một cây hương nhỏ. Kiến trúc kiểu chữ “Nhị” gồm hai nếp nhà: Tiền tế và hậu cung.
Tiền tế làm theo kiểu đầu hồi bít đốc, hai trụ biểu trên có đắp lân chầu. Mái phía trước nhà tiền tế đổ trần hiên tạo thành một hành lang nhỏ. Ngoài hiên làm tường hoa quá mái đắp lưỡng long chầu, chính giữa là bức cuốn thư. Phần dưới được chia thành các ô trang trí có đắp họa tiết cảnh nhà Phật, hai bên là phượng hóa và hổ phù, hai gian giáp hồi đắp tượng bán thân bằng phù điêu. Từ hiên có 3 cửa thông vào điện thờ, cửa giữa đặt ban thờ đức thánh Trần và Nhị vị vương cô, hai bên là cửa đi vào điện thờ chính. Điện thờ chính gồm có 5 gian, kết cấu bởi 6 bộ vì kèo gỗ, các vì kèo đều được làm theo một kiểu thống nhất, đơn giản. Mái nhà lợp ngói di, nền lát gạch men hoa, trong xây các bục gạch để đặt tượng thờ. Nhà tiền tế nối liền với hậu cung qua một khoảng sân hẹp, phần mái đã được làm mái tôn kính, hai bên có hai lầu Cô, lầu Cậu nhưng nay đã chuyển ra sân trước.
Hậu cung gồm 3 gian tường hồi xây bít đốc, hiên để trần, nhà được mở ba cửa, cửa giữa lớn, hai bên cửa cuốn vòm nhỏ hơn. Kết cấu kiến trúc với 4 bộ vì kèo thiết kế theo kiểu vì kèo quá giang, mái nhà lợp ngói ta, nền lát gạch men toàn bộ. Hậu cung là nơi thâm nghiêm, được xây bệ gạch cao đặt ban thờ thánh Mẫu ở vị trí trang trọng, khám lớn chạm rồng. Phía ngoài xây giật cấp đặt bộ tượng thờ Tứ phủ Chầu Bà (còn gọi là Tứ phủ công đồng) và một bà Chầu điện (còn gọi là thủ điện).
Đền còn giữ được khá nguyên vẹn kiến trúc cổ. Nét nổi bật ở di tích là nghệ thuật chạm khắc được tập trung chủ yếu trên các bức cửa võng, cuốn thư, khám thờ, ngai thờ. Đề tài trang trí chủ yếu là tứ linh, tứ quý, mang phong cách nghệ thuật thế kỷ XIX - XX. Giá trị nghệ thuật của ngôi đền được thể hiện qua hệ thống tượng tròn, với 25 pho lớn nhỏ. Đây là những tác phẩm tạo hình khá đẹp mang phong cách nghệ thuật tạc tượng cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX.
Cùng với đền Cửa Sông, thôn Xuân Canh có đình và chùa nhưng chỉ còn một phần kiến trúc và di vật, riêng đền Cửa Sông được lưu giữ khá nguyên vẹn kiến trúc từ cuối thế kỷ XIX cùng các di vật đồ thờ cổ như cửa võng, hoành phi, câu đối, khám thờ, kiệu rước góp phần tô điểm thêm vẻ đẹp của kiến trúc. Minh văn trên quả chuông đồng “Xuân Canh linh điện” còn ghi niên đại Duy Tân Kỷ Dậu (1909), 2 đạo sắc phong được lưu giữ tại đền có niên đại Khải Định 2 (1917) và Khải Định 9 (1924), có thể thấy ngôi đền đã được xây dựng, trùng tu vào cuối thời Nguyễn. Hệ thống các di vật như: tượng Mẫu, đồ gỗ có niên đại thuộc thế kỷ XIX (ngai thờ, khám thờ, biển lệnh, tượng...), thần tích, sắc phong, chuông đồng còn được lưu giữ tại đền là nguồn sử liệu quý góp phần nghiên cứu lịch sử, phong tục tập quán của nhân dân địa phương.
Đền Cửa Sông đã được xếp hạng Di tích lịch sử, kiến trúc nghệ thuật cấp Thành phố theo Quyết định 746/QĐ-UBND ngày 25/2/2007.
