Chùa Ngọc Than

Chùa Ngọc Than được xếp hạng cấp quốc gia tại Quyết định số 3094/QĐ-BVHTT ngày 23/9/2014 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch

Chùa Ngọc Than nằm ở vị trí trung tâm của làng, theo lối kiến trúc cận đại, kiểu “nội công - ngoại quốc” gồm một chùa chính 5 gian, 2 chái, có hậu cung lớn. Chùa Ngọc Than được xếp hạng Di tích Lịch sử Văn hoá năm 2011. Qua khảo sát giá trị quý hiếm của chùa, năm 2014, Chùa được Nhà nước xếp hạng Di tích Kiến trúc Nghệ thuật cấp quốc gia. Ngôi chùa tồn tại cùng làng Ngọc Than từ thời Hậu Lê và đã trải qua nhiều lần trùng tu, sửa chữa: Vào năm Minh Mạng (1822), Thiệu Trị (1844) và trùng tu lớn vào thời Bảo Đại. Nhưng trải qua hai cuộc chiến tranh chống Pháp, chống Mỹ vĩ đại của dân tộc, ngôi chùa đã bị giặc tàn phá, rơi vào cảnh hoang sơ, đổ nát. Vì Chùa từng là nơi hội họp của cán bộ cách mạng từ Trung ương đến địa phương. Trong Chùa còn có hầm bí mật nuôi giấu cán bộ, cất giấu vũ khí, có đóng góp đáng kể cho kháng chiến cứu nước cho đến ngày toàn thắng.

Chùa Ngọc Than thờ Phật, theo phái Bắc Tông là tông phái truyền vào Việt Nam theo con đường của các tăng sĩ Trung Hoa cổ đại. Đối với người dân Ngọc Than, Chùa chính là nơi dùng giáo lý nhà Phật để khuyến thiện, trừ ác, giáo dục lòng nhân ái của con người. Do đó có thể nói chùa Ngọc Than là nơi lưu giữ, phát huy các giá trị truyền thống tốt đẹp cho các thế hệ hôm nay và mai sau. Không chỉ là nơi thờ Phật, trong chùa Ngọc Than còn thờ những người có công đức với làng, với xã, có nhà thờ Tổ, thờ Mẫu, một số loại hình tín ngưỡng dân gian của người Việt cổ được lưu truyền và tồn tại đến nay. Chùa Ngọc Than còn có giá trị khoa học, lịch sử. Vì Chùa thờ Phật theo phái Đại Thừa - một tôn giáo đã du nhập vào nước ta rất sớm, có ảnh hưởng đến đời sống tinh thần của người dân nước ta. Nên chùa Ngọc Than được đánh giá là ngôi chùa có giá trị văn hoá bởi khung cảnh thiền vị, thoát tục, có ảnh hưởng rất lớn đến nếp sống thuận từ, đạo đức, quý trọng hoà bình. Bằng những giáo lý của nhà Phật luôn khuyên con người hướng tới chân - thiện - mĩ.

Kiến trúc đình Ngọc Than được đánh giá là rất phóng khoáng, kết hợp hài hoà với thiên nhiên, dáng vẻ thanh nhã mà vẫn bề thế, tôn nghiêm. Các di vật quý giá trong Đình được bảo tồn, gìn giữ cẩn thận. Đình Ngọc Than thờ 2 vị thành hoàng đều là anh hùng dân tộc. Một là Lý Bí - người đã đứng lên khởi nghĩa chấm dứt thời kỳ Bắc thuộc lần 2 (544-548) và đánh tan cả quân Lâm ấp ở miền trong, đem lại hoà bình, lập lên nhà nước độc lập lấy tên Vạn Xuân. Ông xưng Đế năm Giáp Tý (544). Người anh hùng thứ hai được kính thờ làm thành hoàng là dũng tướng Phạm Tu - một danh tướng của Lý Bí - đứng đầu hàng quan võ, được phong làm thái sư triều Lý. Năm Đinh Mão (547), ông đem quân đến giải vây cho tướng Triệu Túc ở Vân Đồn thì bị quân Lương bao vây. Ông đã anh dũng hy sinh trong trận chiến. Năm Cảnh Hưng thứ 17 (1757), nhà vua ban sắc lệnh cho làng Ngọc Than được thờ vua tiền Lý Nam Đế (Lý Bí) và danh tướng Phạm Tu.
Trong kháng chiến chống Pháp, đình Ngọc Than còn là nơi che chở và nuôi giấu một bộ phận chính quyền, ban ngành Trung ương và chính quyền Huyện cùng một bộ phận của Văn phòng Chính phủ. Năm 1947, sau khi đọc xong thơ chúc tết ở chùa Trầm, Bác Hồ đã ghé về đây. Trong kháng chiến chống Mỹ, nhiều lần đồng chí Hoàng Quốc Việt cũng đã về thăm lớp huấn luyện đặt tại Đình.
Có thể nói cụm di tích Chùa - Văn chỉ - Đình của làng Ngọc Than có giá trị quý giá về lịch sử, văn hoá, kiến trúc.