Chùa Hà

Thôn Chùa Hà (Thánh Đức Tự) thuộc xóm Bối Hà, phường Cầu Giấy, thành phố Hà Nội (Trước là phường Dịch Vọng, quận Cầu Giấy). Chùa có tên thường gọi là chùa Hà theo địa danh của xóm Bối Hà, tên chữ là chùa Thánh Đức. Chùa Hà là một trong những địa danh tín ngưỡng nổi tiếng của Thủ đô Hà Nội bởi một lẽ mỗi du khách về đây thăm viếng, chiêm bái đều cảm nhận được sự linh ứng, thỏa mãn nguyện cầu của mình. Chùa được khởi dựng từ thời Hậu Lê trên một vùng quê văn hiến của xứ Đoài xưa ở phía Tây kinh thành Thăng Long. Cùng như nhiều ngôi chùa cổ quanh vùng như chùa Thánh Chúa, chùa Láng; Chùa Hà, được xây dựng rất sớm để thờ Phật thờ Mẫu theo tín ngưỡng dân gian. Với vị trí đắc địa chùa Hà còn là một cơ sở cách mạng, an toàn khu xứ ủy Bắc Kỳ những năm 1941, 1945; Từ năm 1941 đến 1945 chùa là cơ sở liên lạc, hội họp của an toàn khu Trung ương và Ủy ban Cách mạng lâm thời Hà Nội.

Dịch Vọng là một vùng đất cổ có bề dầy lịch sử tạo dựng và phát triển lâu đời. Từ thế kỷ thứ VI, Dịch Vọng đã là địa bàn hoạt động của Lý Phật Tử người có công giúp nước dẹp giặc ngoại xâm. Thời Lê nghĩa quân Lam Sơn đã tập hợp lực lượng tại đây để bất ngờ tập kích vào Đông Quan. Năm Kỷ Dậu (1789) Quang Trung - Nguyễn Huệ đã bí mật tập trung quân sĩ ở Dịch Vọng để từ đây đánh vào đại quân giặc ở gò Đống Đa. Cuối thế kỷ XIX khi thực dân Pháp chiếm thành Hà Nội, Hoàng Kế Viêm đã tập hợp quân sĩ ở Dịch Vọng đánh thẳng hai trận Cầu Giấy năm 1873 và 1883.

Chỉ điểm qua đôi nét về lịch sử vùng đất Dịch Vọng đã cho thấy, đây là vùng đất có địa thế thuận lợi về mọi mặt, người dân có truyền thống yêu nước cần cù lao động và sớm giác ngộ cách mạng. Trong Thượng điện của chùa còn lưu giữ một lư hương bằng đồng khắc ba chữ Hán “Thánh Đức tự” theo các cụ cao tuổi trong làng cho biết tên chùa Thánh Đức có từ thời Lê Thánh Tông (1460 – 1497). Tương truyền Nghi Dân Thái tử có tội với triều đình, không được nối ngôi, kết bè đảng đêm bắc thang vào thành Thăng Long đốt cháy cung điện, vua Lê Thánh Tông còn nhỏ chạy về chùa thôn Hậu - chùa Thánh Chúa (cách chùa Thánh Đức 1000 mét) để lánh nạn. Khi ấy vua Lê Thánh Tông cũng lui tới thăm chùa Thánh Đức. Sau đó hai chùa được đặt tên chữ là chùa Thánh Chúa và chùa Thánh Đức. Căn cứ truyền thuyết dân gian và khối kiến trúc vật chất cùng bộ sưu tập di vật văn hóa hiện còn lưu giữ tại chùa như chuông đồng, hoành phi câu đối, bia đá có thể đoán định niên đại khởi dựng ngôi chùa vào thời Lê Mạt. Hiện nay trước cửa chùa còn đôi câu đối có ghi “Lê triều Chính Hòa sáng tạo” có nghĩa là chùa được dựng năm Chính Hòa triều vua Lê Hy Tông. Trải qua thời gian dài tồn tại, qua những thăng trầm của lịch sử nhưng hiện nay chùa Hà vẫn lưu giữ được nhiều di vật có giá trị nghệ thuật như: Bộ tượng Tam Thế phật, tượng A di đà, tượng Đức Chúa Ông và Thánh Tăng là những tác phẩm điêu khắc nghệ thuật thế kỷ 19. Quả chuông đồng niên hiệu Cảnh Thịnh 7 (1799) hiện còn lưu giữ tại chùa là nguồn tư liệu quý để xác định về lịch sử của ngôi chùa. Chùa Hà đã trải qua nhiều lần trùng tu sửa chữa, diện mạo ngôi chùa hiện nay là sản phẩm của những lần trùng tu, sửa chữa vào cuối thời Nguyễn và những năm gần đây.

Ngoài chức năng là di tích tôn giáo thờ Phật, chùa còn là di tích cách mạng kháng chiến. Ngay từ những năm 1936 – 1939 làng Dịch Vọng là một trong những địa phương có tổ chức Đảng, tổ chức quần chúng vững mạnh. Với địa thế thuận lợi về giao thông, Dịch Vọng là một trong những địa phương được Trung ương Đảng chọn là an toàn khu Trung ương. Tại địa bàn này, Xứ ủy đã gây nhiều cơ sở bí mật như nhà bà Hai Nhã ở xóm Bối Hà, được chọn là nơi ở và làm việc của các đồng chí Xứ ủy, chùa Hà là nơi hội họp, liên lạc an toàn, vì chùa là một cơ sở tôn giáo, nơi thường tập trung đông người nên dễ ngụy trang dưới hình thức sinh hoạt tôn giáo, vì thế có thể che mắt địch tránh sự nghi ngờ của mật thám, hình thức ngụy trang này đã đảm bảo an toàn cho tổ chức Đảng.

Do vị trí đặc biệt của Hà Nội, Xứ ủy quyết định thành lập Ủy ban Quân sự cách mạng Hà Nội để trực tiếp chuẩn bị và lãnh đạo tổng khởi nghĩa ở Thủ đô. Tối ngày 15 tháng Tám thành ủy Hà Nội triệu tập cuộc họp bất thường, các cán bộ và đội trưởng các đội công nhân xung phong và thanh niên xung phong ở chùa Hà  để kiểm điểm lực lượng và bàn những công việc cấp bách chuẩn bị cho cuộc khởi nghĩa. Sáng ngày 16 tháng Tám năm 1945, Ủy ban Quân sự cách mạng Hà Nội đã họp cấp tốc để đánh giá tình hình phong trào cách mạng Hà Nội và bàn kế hoạch khởi nghĩa, Ủy ban đã quyết định một số chủ trương để chuẩn bị khởi nghĩa giành chính quyền.

Tại Hội nghị này, đồng chí Nguyễn Khang Xứ ủy viên Bắc Kỳ được chỉ định là Chủ tịch Ủy ban Quân sự cách mạng Hà Nội, tổ chức cuộc họp mở rộng với các đại biểu đoàn thể cứu quốc tuyên truyền xung phong, tự vệ chiến đấu toàn thành bàn kế hoạch khởi nghĩa. Hội nghị đã quyết định rõ phương thức hoạt động lực lượng chính là quần chúng ở nội ngoại thành, có lực lượng tự vệ chiến đấu làm nòng cốt và định thời gian khởi nghĩa vào sáng ngày 19 tháng Tám năm 1945. Hội nghị này được chuyển tới họp tại tam quan gác chuông chùa Hà để sửa soạn chỉ thị tổng khởi nghĩa.

Cũng tối ngày mùng 1 tháng Tám năm 1945, đội tuyên truyền xung phong công nhân của thành phố đã chỉ đạo tố Việt Minh Dịch Vọng họp mít tinh toàn dân, tuyên bố xóa bỏ chính quyền địch thành lập UBND cách mạng lâm thời, tại sân đình và chùa Hà, Việt Minh tuyên bố lập chính quyền cách mạng rồi đi tuần hành biểu dương lực lượng quanh xã. Sáng ngày 19 tháng Tám năm 1945, lực lượng cách mạng các thôn tập hợp tại sân chùa sau đó theo đường 11A, qua Thụy Khuê tiến vào dự mít tinh ở Nhà hát lớn và tham gia chiếm Phủ khâm sai của địch.

Chùa Hà có địa thế và cảnh quan thuận lợi cho hoạt động bí mật của cán bộ cách mạng. Chùa ở rìa làng, có nhiều cây xanh bóng mát. Các công trình kiến trúc của chùa gồm: Cổng tam quan, chùa chính kết cấu kiểu chữ đinh; nhà Tiền đường 5 gian, Thượng điện 5 gian, mái lợp ngói ta. Nhà thờ Mẫu 5 gian ở phía sau Thượng điện. Đặc biệt là cổng tam quan gác chuông nơi đã diễn ra các cuộc họp bất thường của Thành ủy Hà Nội để chuẩn bị kế hoạch khởi nghĩa giành chính quyền cách mạng tháng Tám năm 1945. Gác chuông xây hai tầng có cầu thang lên gác. Tầng trên có mái chồng diêm, giữa mái đắp hình mặt trời lửa, trên mặt hổ phù, hai đốc mái đắp hình rồng đuôi xoắn, miệng ngậm bờ nóc, mái lợp giả ngói ống. Tầng dưới ba gian dựng trên 12 cột trụ xây nổi trong tường tạo ba vòm cửa, cửa giữa rộng hơn hai bên. Trên mặt nối hai cửa, phía ngoài đắp nổi hình rồng – hổ theo phương vị “Đông Thanh Long – Tây Bạch Hổ”. Phía trong sân là khu vườn cây và một hồ nước hình bán nguyệt; khu kiến trúc chính của chùa. Trải qua thời gian dài tồn tại trong lịch sử, đến nay tại chùa Hà còn bảo tồn nguyên trạng cổng Tam quan, một vật chứng lịch sử nơi diễn ra nhiều sự kiện lịch sử cách mạng, góp phần tích cực cho cuộc tổng khởi nghĩa ngày 19 tháng Tám năm 1945 tại Hà Nội thành công rực rỡ. Chùa còn lưu giữ bộ sưu tập di vật quý giá mang giá trị nghệ thuật cao như: Bộ tượng trên 26 pho, 18 tấm bia đá niên hiệu thời Nguyễn nhiều câu đối, hoành phi có nội dung ca ngợi cảnh đẹp của chùa và sự linh thiêng của phật pháp, quả chuông niên hiệu Cảnh Thịnh 7 (1799), một di vật thời Tây Sơn còn được bảo quản nguyên vẹn cả dòng niên đại ghi năm đúc chuông. Bài văn chuông cho biết: “Chùa trải qua trận binh biến quả chuông cũ bị mất tới nay được đúc lại... thường nghe trong năm âm thanh của phật pháp tiếng chuông được coi là bậc nhất trong muôn đường tu của con đường, phẩm đức phải sửa trước tiên... nay giáp Bối Hà, thôn Trung, xã Dịch Vọng - huyện Từ Liêm - phủ Quốc Oai - đạo Sơn Tây - nước Đại Việt phụng thờ Thánh Đức là nơi cổ tích danh lam, thắng cảnh nổi tiếng. Ngày trước, nơi đây đất Phật trang nghiêm nhưng rồi bỗng gặp binh biến nhà chùa im tiếng chuông... mãi đến ngày tốt tháng Mười một năm Kỷ Mùi, Cảnh Thịnh thứ 7 (1799) các quan viên, hương lão, 4 giáp bỏ tiền của để lo việc đúc chuông”.

Năm 1986, Sở Văn hóa thông tin đã tổ chức gắn biển lưu niệm sự kiện cách mạng tại chùa Hà. Chùa Hà là một di tích tôn giáo thờ Phật vừa là di tích cách mạng kháng chiến. Di tích luôn được chính quyền và nhân dân địa phương trân trọng, gìn giữ, bảo quản chu đáo. Các công trình kiến trúc của chùa đã được tu bổ tôn tạo ngày một khang trang. Năm 2004, Sở Văn hóa thông tin đã phối hợp với quận Cầu Giấy và Ủy ban nhân dân phường Dịch Vọng tiến hành chỉnh sửa lại biển di tích cách mạng. Chùa Hà đã được Bộ Văn hóa thông tin xếp hạng di tích lịch sử văn hóa năm 1996.

Với những giá trị lịch sử, văn hóa ẩn tàng trong khối kiến trúc bình dị mà thâm nghiêm, chùa Hà không chỉ là một địa chỉ văn hóa tín ngưỡng nổi danh của Hà Nội, mà còn là một di tích cách mạng, một điểm văn hóa hấp dẫn trong tuyến thăm quan du lịch phía Tây của thủ đô.