chùa Dục Tú (Tiên Cảnh tự)

Chùa Dục Tú có tên chữ là “Tiên Cảnh tự” tức chùa Tiên Cảnh với nghĩa là chùa đẹp như cảnh tiên. Chùa được trùng tu vào năm 1813, 1835, 1851, Ngoài ra chùa còn có nhiều tên gọi khác sau mỗi lần di chuyển như “chùa Đào”, “chùa Thức”, “chùa Bà Tông”, hay còn được gọi theo tên nôm của làng đó là chùa làng Dọc, hay Dộc. Chùa Dục Tú là kiến trúc tôn giáo tín ngưỡng của cộng đồng cư dân địa phương nhằm đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của làng xã. Sang đầu thời Nguyễn, Dục Tú nằm trong tổng Dục Tú, huyện Đông Ngàn, phủ Từ Sơn, trấn Kinh Bắc cho tới đầu thế kỷ XX trực thuộc phủ Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh. Nằm trong xứ Kinh Bắc với trung  tâm  Phật  giáo  Luy  Lâu,  chùa Dục Tú ra đời từ rất sớm, có thể là thế kỷ VIII - IX. Ngôi chùa đầu tiên cũng có thể như các cụ kể là chùa Thức, theo truyền thuyết cho biết từ rất xa xưa làng đã có ngôi chùa thờ Phật. Chùa được dựng trên bãi đất cao bên sông Cổ Giang, sau có thể gần sông do bị lở phải chuyển đến một địa điểm khác và chùa mang tên chùa Hội, chùa Bà Tông. Nằm gần trung tâm Phật giáo Luy Lâu, ngôi chùa ra đời đáp ứng lòng sùng kính của người đương thời, là nơi gửi gắm tâm linh của các thiện nam tín nữ, thu hút không ít các công hầu, khanh tướng đến cửa thiền lễ Phật. Trong trí nhớ của người dân nơi đây thì ngôi chùa xưa được xây dựng vào khoảng thế kỷ XV là ngôi chùa đẹp, đặc biệt là việc bà Đào Thị Sa, vương phủ cung tần người Dục Tú đã tận tâm góp công tu sửa ngôi chùa cho quê hương. Tên bà Đào Thị Sa vẫn còn ghi rõ trên tấm bia trùng tu ngôi chùa Tiên Cảnh từ năm Vĩnh Tộ 4 (1622).

Ngôi chùa quay hướng nam, hình chữ “nhị” với tiền đường có kết cấu 5 gian, 2 dĩ, mái chồng diêm 2 tầng, chính giữa đắp tên chữ của chùa, bờ nóc đắp hoa chanh. Chùa được làm lối kiến trúc xây kiểu đầu hồi, bít đốc tay ngai, có trụ biểu, 3 gian giữa trổ cửa, hai gian đầu hồi xây tường trổ cửa sổ chữ “Thọ”. Qua thời gian dài tồn tại, các di vật hiện còn trong cụm di tích đình - chùa Dục Tú là những hiện vật quý, phản ánh rõ nội dung lịch sử, văn hóa, kiến trúc nghệ thuật. Đồng thời nơi đây cũng cho chúng ta thấy sự phong phú đa dạng về loại hình và chất liệu hiện vật, là sự gửi gắm tâm linh của người đương thời qua bàn tay tài hoa của các nghệ nhân Việt cổ. Đó là hệ thống hoành phi, câu đối, kiệu rước, ngai thờ bài vị thánh... và tượng thờ Phật có niên đại tạo tác nghệ thuật thế kỷ XVIII - XIX. Đặc biệt đình Dục Tú còn lưu giữ 18 đạo sắc phong, các triều vua đã ban sắc phong thần cho Sĩ Nhiếp, trong đó có 7 sắc phong thời Hậu Lê, 2 sắc phong thời Quang Trung, 9 sắc phong thời Nguyễn. Bên cạnh đó, cuốn thần phả ghi lại công lao, sự tích của Sĩ vương trong việc truyền bá chữ Hán trên đất Nam. Trong đình còn có tượng tròn tạc Sĩ Nhiếp, tượng ngồi trong khám 2 lớp sơn son thếp vàng, sau lưng là rồng vần vũ với vân mây. Tượng mặc áo long bào có bổ tử, đầu đội mũ cánh chuồn ngang, tay cầm bút tượng trưng của một nho sĩ. Mặt tượng khôi ngô, trang nghiêm song đôn hậu. Một trong những di vật độc đáo, quý giá tại đình Dục Tú là đôi vẹt gỗ được chạm khắc tinh xảo, sống động, kỹ thuật cao có niên đại ở cuối thế kỷ XVII, đầu thế kỷ XVIII. Vẹt đứng trên mây cuộn với lông cánh được chạm nổi, chạm bong kênh, đuôi được chạm thủng. Đây là một hình mẫu của nghệ thuật chạm khắc thế kỷ XVII - XVIII, là cơ sở để các nhà khoa học nghiên cứu nghệ thuật chạm khắc cổ của người Việt. Tại chùa còn lưu giữ tấm bia “Tiên Cảnh tự” năm Gia Long 12 (1813) và Tự Đức 4 (1851). Quả chuông “Tiên Cảnh tự chung” đúc năm Minh Mệnh 16 (1835) ca ngợi lòng từ bi bác ái của các thiện nam tín nữ góp công tu sửa ngôi chùa, đặc biệt là hệ thống tượng tròn, mỗi pho tượng được tạo tác là sự khắc họa tính cách của từng nhân vật trong truyền tích lịch sử. Trong toàn bộ hệ thống tượng, đáng chú ý là bộ tượng Tam thế, tượng Thập Điện và tượng Phật Di Lặc.

Đình - chùa Dục Tú đã hợp thành một quần thể kiến trúc đẹp và khá độc đáo ở phía đông bắc Thủ đô là những di tích có niên đại ra đời vào loại sớm nhất ở nước ta. Dấu tích vật chất của các thời kỳ lịch sử còn in đậm trên kiến trúc và các di vật tại di tích. Từ quy mô bề thế của tổng thể kiến trúc, đến kết cấu, mảng chạm khắc tinh xảo, sinh động, các mái cong hài hòa, uyển chuyển đến viên gạch Bát Tràng cổ, ngói mũi hài... tất cả còn lại ở di tích giúp chúng ta có thêm nguồn tư liệu quý giá để hiểu thêm về lịch sử, giá trị của di tích cũng như tìm hiểu về đời sống xã hội của làng cổ ven đô. Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hoá, kiến trúc, nghệ thuật, cụm di tích đình - chùa Dục Tú được Bộ Văn hoá - Thông tin xếp hạng Di tích cấp Quốc gia tại Quyết định số 65 QĐ/BT/1995 ngày 16/1/1995.