Chùa Cao (Đính Sơn Tự)

Theo Đại Nam Nhất Thống Chí thì Thiền sư Từ Đạo Hạnh họ Từ, tên tục là Lộ, con quan Đô sát Từ Vinh, mẹ là Tăng Thị Loan, quê ở làng An Lãng, huyện Vĩnh Thuận, nay là làng Láng, quận Đống Đa, TP.Hà Nội.
Từ thủa nhỏ, thiền sư đã có những hành động thông minh khác thường. Sau đó Ngài xuất gia học đạo, rồi cùng với các Ngài Giác Hải, Không Lộ sang Tây Thiên (Ấn Độ) cầu Pháp. Sau khi trở về, thiền sư dựng gậy tích ở núi Sài, ngày đêm tu tập. Lúc ngộ được tâm ấn, Ngài giảng đạo, dạy học, hái thuốc giúp dân, tổ chức cho dân những trò chơi như đá cầu, đánh vật, múa rối nước v.v… Do đó, nhân dân cảm phục, kính mến gọi thiền sư bằng một từ thân mật, gần gũi là “Thầy”. 

Chùa Cao (Đỉnh Sơn tự) nằm trong quần thể di tích Chùa Thầy. Rời khu chùa Thầy (Thiên Phúc tự), qua chiếc cầu Nhật Tiên là đường dẫn lên hệ thống hang động, chùa, đền trên núi. Nơi đây biểu hiện sự đa dạng, hòa hợp của kiến trúc cảnh quan thiên nhiên Phật giáo với các tôn giáo, tín ngưỡng. Bắt đầu bằng một chiếc cổng rêu phong với các dòng chữ: “Bất nhị Pháp môn” (cửa Phật có nhiều nhưng cửa Pháp chỉ có một), “Vô vãng bất phục, cá quan hựu cá quan” (du khách cứ đi thẳng qua nhiều tầng cổng không nhìn lại). Từ đây, không gian cảnh quan ẩn hiện, hư thực, gợi trong lòng người vãn cảnh nhiều suy tư, cảm xúc.

Đi tới lưng chừng núi, qua những con đường ngoắt ngoéo, đá núi cheo leo giữa những cây cỏ um tùm là đến chùa Cao (còn có tên là chùa Đỉnh Sơn), nơi thờ Phật và thờ vọng Thiền sư Từ Đạo Hạnh. Sau chùa có động Phật Tích, hay am Hiển Thụy, hang Thánh Hóa gắn với truyền thuyết Thiền sư Từ Đạo Hạnh trút xác, để lại vết lõm trên vách đá. Hang Thánh Hoá, tương truyền còn lưu vết chân và đầu của Từ Đạo Hạnh khi thoát xác, là hiện tượng Phật hóa tín ngưỡng dân gian, nhằm tạo niềm tin của đông đảo tầng lớp nhân dân đối với Phật giáo.

Chùa Cao có quy mô kiến trúc nhỏ với các công trình kiến trúc: gác chuông, chùa chính (tiền đường, thượng điện) và các công trình phụ trợ. Qua cổng vào là sân chùa. Phía ngoài là gác chuông 3 gian nằm sát sườn núi dốc. Gác chuông được làm chồng diêm 2 tầng mái lợp ngói mũi, tường hồi bít đốc có đấu trụ đầu bờ nóc. Bên trong được treo quả chuông “Thiên Phúc thôn Đỉnh Sơn tự hồng chung’’ cao 1,21m đúc thời Tây Sơn Cảnh Thịnh 4 (1796).

Từ gác chuông qua sân vào chùa chính. Chùa có mặt nền chữ Đinh. Ba gian tòa tiền đường xây tường hồi bít đốc. Các bộ vì bốn hàng chân cột. Mái lợp ngói mũi. Thượng điện là 3 gian nhà dọc nối liền với tiền đường ở gian giữa. Các bộ vì trong chùa được làm đơn giản bào trơn đóng bén.

Hiện nay, chùa còn lưu giữ nhiều hiện vật cổ có giá trị như bộ tranh thập điện vẽ màu thuốc trên ván gỗ thuộc phong cách nghệ thuật cuối thế kỷ XVIII, bia đá mai nha khắc trực tiếp trên vách đá tại hang Thánh Hóa, tượng Phật…